Simone de Beauvoir e Hannah Arendt: Pensamento Existencialista, Feminismo e Teoría Política do Século XX

Simone de Beauvoir: Existencialismo e Feminismo

1. Contexto Histórico e Filosófico

Simone de Beauvoir foi unha filósofa francesa do século XX. Viviu nun tempo moi difícil, marcado por dúas guerras mundiais e moitos cambios sociais. Nese tempo, moitos pensadores comezaron a preguntarse:

• "Que sentido ten a vida?"
• "Somos realmente libres?"
• "Por que a sociedade nos impón tantas regras?"

A resposta a estas preguntas está na filosofía existencialista, á que ela pertenceu.

2. O Existencialismo: A Existencia Precede á Esencia

É unha forma de pensar que di que as persoas non nacen cun destino fixo, senón que cada unha vai construíndo quen é coas súas decisións.

Unha frase clave desta idea é: "A existencia precede á esencia"

Significa que primeiro existimos e despois decidimos quen queremos ser. Somos responsables da nosa vida. Beauvoir aplica esta idea á situación das mulleres: non están condenadas a ser inferiores, senón que a sociedade as fixo así. Pero iso pódese cambiar.

3. A Muller como "O Outro"

Beauvoir explica que, na historia, os homes foron considerados o modelo universal (o normal), mentres que as mulleres foron vistas como diferentes, secundarias, "o outro".

Por iso, as mulleres foron excluídas do poder, da ciencia, da política... e limitadas ao fogar, á beleza e á maternidade.

4. Frase Fundamental: "Non se nace muller: chégase a selo"

Con isto, Beauvoir quere dicir que ser muller non é algo natural ou biolóxico, senón que a sociedade ensina ás nenas dende pequenas como comportarse: a ser coidadosas, bonitas, obedientes...

Así, as mulleres aprenden un papel que a sociedade lles impón. Pero ese papel non é obrigatorio nin inmutable.

5. A "Situación" e a Ética da Liberdade

Beauvoir di que todas as persoas nacen nunha "situación", é dicir, nun lugar concreto da sociedade (pobreza, discriminación, privilexios...). No caso das mulleres, a situación está marcada pola discriminación. Aínda así, teñen a responsabilidade e o dereito de loitar por cambiar esa situación e ser libres.

Crítica aos Mitos sobre as Mulleres

A sociedade creou ideas falsas sobre as mulleres: que son boas por natureza, que viven para os homes, que só serán felices como nais ou esposas...

Beauvoir critica iso. Di que o amor, o matrimonio e a maternidade só teñen valor se se escollen libremente, non se son impostos.

Ética da Liberdade

Na súa obra A ética da ambigüidade, di que ser libre non é facer o que se queira, senón actuar dun modo que tamén axude a que os demais sexan libres.

A liberdade é unha loita constante contra a opresión e a inxustiza, especialmente para as mulleres.

Beauvoir en Diálogo: Influencias e Relacións

Jean-Paul Sartre (1905–1980)

• Relación: Parella intelectual e compañeiro existencialista de Beauvoir.
• Coincidencia: Ambos pensan que a liberdade é a esencia do ser humano, e que as persoas se fan a si mesmas a través das súas eleccións.
• Diferenza: Sartre non tratou a cuestión da muller como tema central, mentres que Beauvoir incorpora o feminismo ao existencialismo, algo que ela mesma considerou necesario e urxente.
• Frase clave de Sartre: "O home está condenado a ser libre".

Friedrich Hegel (1770–1831)

• Relación: Influencia indirecta.
• Concepto clave: Beauvoir toma de Hegel a idea da relación "eu-outro": construímos a nosa identidade en oposición ao que non somos. Ela aplica isto ao feminismo: o home construíu a súa identidade como suxeito, colocando á muller como "o outro", como o diferente e inferior.

A Obra Central: O Segundo Sexo

O Segundo Sexo, Vol. I: Os Feitos e os Mitos

Beauvoir explica que a muller, como todo ser humano, busca ser libre, pero a sociedade impónlle o papel de "Outra", reducíndoa a un obxecto sen autonomía. O drama da muller consiste en que se lle nega a posibilidade de ser suxeito, é dicir, de decidir e actuar libremente. A súa situación defínese como in-esencial, secundaria, cando en realidade debe ser tan esencial como a do home. Formula preguntas fundamentais:

• Como pode a muller realizarse como ser humano sen renunciar á súa identidade feminina?
• Que limita a súa liberdade?

Relación coa súa Filosofía

• Existencialismo: Defende que a persoa debe crear o seu propio sentido e liberdade, pero a muller vese impedida de facelo polos roles sociais impostos.
• O "Outro": A muller é tratada como diferente, como obxecto, non como suxeito de dereitos.
• Liberdade: A cuestión esencial non é a felicidade que se lles permite ás mulleres, senón a súa capacidade para exercer a liberdade.
• Denuncia: A sociedade patriarcal fixa as mulleres na immanencia (pasividade), mentres que os homes transcenden (actúan, crean, elixen).

O Segundo Sexo, Vol. II: A Experiencia Vivida

Aquí Beauvoir afirma a súa coñecida idea: "Non se nace muller: chégase a selo". Nega que exista un destino natural (biolóxico, psíquico ou económico) que defina a muller. Di que a feminidade é unha construción social, creada pola cultura, non pola natureza. O "feminino" é un produto artificial entre o macho e o castrado. Os nenos e nenas, en orixe, viven o mundo a través do corpo como subxectividade, non como diferenza sexual. A diferenza de xénero é ensinada, non innata.

Relación coa súa Filosofía

• Construción social do xénero: A idea central de Beauvoir: ser muller non é un feito natural, senón o resultado dunha educación social que impón roles e límites.
• Crítica ao determinismo biolóxico: Nega que a bioloxía determine a identidade ou o papel das mulleres na sociedade.
• Subxectividade: Tanto nenos como nenas, ao comezo, viven como suxeitos; a diferenciación de xénero vén despois, imposta polo sistema cultural.
• O "Outro": A muller convértese en "Outro" só cando é mirada e definida polos demais.

Hannah Arendt: Política, Totalitarismo e Acción

1. Perfil e Formación

Hannah Arendt foi unha das pensadoras políticas máis influentes do século XX. Aínda que recibiu unha formación filosófica influenciada por Martin Heidegger e Karl Jaspers, afastouse do pensamento especulativo tradicional para centrarse en cuestións prácticas, especialmente políticas.

• Heidegger inspirouna cun enfoque existencial e ontolóxico.
• Jaspers aportoulle unha ética do diálogo e da comunicación.

Ela non se consideraba filósofa no sentido clásico, senón unha pensadora que traballaba entre disciplinas, reflexionando sobre fenómenos concretos como a acción política, o totalitarismo e a natureza do mal.

2. Contexto Histórico

O seu pensamento estivo profundamente influenciado polos réximes totalitarios do século XX, especialmente o nazismo e o estalinismo. A súa obra máis destacada sobre este tema é As orixes do totalitarismo, onde analiza as condicións sociais, económicas e culturais que permitiron a súa aparición.

3. Perspectiva Antropolóxica

Arendt centrou a súa reflexión en tres capacidades humanas fundamentais:

• Actuar: permite iniciar algo novo no espazo público.
• Pensar: reflexión crítica sobre o mundo.
• Xulgar: capacidade moral e política.

A acción é a máis importante porque permite ás persoas participar na vida pública e crear algo novo. Destaca a pluralidade humana como base da política e da liberdade. Esta visión contraponse ao totalitarismo, que busca eliminar a individualidade e mecanizar o ser humano.

4. Totalitarismo: Concepto Clave

Arendt define o totalitarismo como unha forma de goberno completamente nova, diferente da tiranía ou do autoritarismo. Caracterízase por:

1. Ideoloxía totalizadora: Explica toda a historia humana con principios simples. Exemplo: nazismo (supremacía racial), estalinismo (loita de clases). Non admite crítica nin debate.
2. Uso do terror: Elimina a oposición e a autonomía individual. Non se trata só de forza física, senón dun instrumento para deshumanizar e atomizar ás persoas.
3. Destrución do espazo público: Elimina as relacións sociais e a acción colectiva. Os individuos quedan illados e sen capacidade política.

5. Causas Históricas do Totalitarismo

• Descomposición das clases tradicionais: deixou ás masas vulnerables a ideoloxías extremas.
• Antisemitismo e racismo: ideoloxías que xustificaron o xenocidio.
• Alienación e perda de sentido: a burocracia e a soidade levaron ás persoas a refuxiarse en sistemas que ofrecían sentido, a cambio da liberdade.

6. A Propaganda e a Verdade Oficial

O totalitarismo non só mente, senón que substitúe a verdade por unha "verdade oficial" incuestionable. Utiliza os medios de comunicación e a educación para adoutrinar e eliminar o pensamento crítico.

7. A Banalidade do Mal

Desenvolvido na súa obra Eichmann en Xerusalén, Arendt analiza o caso de Adolf Eichmann, burócrata nazi implicado no Holocausto. Non era un monstro, senón un home común que obedecía ordes sen pensar. O mal pode xurdir da falta de pensamento crítico, non necesariamente da maldade deliberada. Este concepto destaca a importancia de xulgar moralmente e pensar por un mesmo como formas de resistencia fronte á opresión.

Glosario de Conceptos Filosóficos Clave

Conceptos de Hannah Arendt

• Esfera privada: Ámbito da vida doméstica e das necesidades básicas, fóra da política e da liberdade.
• Esfera pública: Espazo onde as persoas actúan libremente, falan, e participan na vida política xunto aos demais.
• Banalidade do mal: Idea de que o mal pode ser cometido por persoas comúns que obedecen ordes sen pensar nin cuestionar.
• Acción: Acto de iniciar algo novo no mundo, propio da liberdade e da participación pública.
• Totalitarismo: Réxime político que controla toda a vida social e elimina a liberdade, a pluralidade e a individualidade.

Conceptos de Simone de Beauvoir

• Existencialismo: Corrente filosófica que afirma que o ser humano non ten unha esencia fixa, senón que se constrúe a través das súas eleccións e actos libres.
• Fenomenoloxía: Método filosófico que analiza a experiencia tal como se presenta á conciencia, sen presupostos, poñendo atención ao modo en que vivimos e percibimos o mundo.
• Feminismo: Loita e pensamento que busca a igualdade de dereitos e condicións entre mulleres e homes; para Beauvoir, tamén é unha crítica ao sistema que define á muller como "o outro".
• Compromiso: Responsabilidade do individuo de actuar no mundo para transformalo, asumindo as consecuencias das súas eleccións. Para Beauvoir, é unha esixencia ética.
• Liberdade (existencialismo): Capacidade humana de elixir e construír o propio proxecto de vida, a pesar das limitacións sociais ou persoais. A liberdade é tarefa e responsabilidade.
• Xénero: Identidade construída social e culturalmente. Para Beauvoir, "Non se nace muller, chégase a selo": a feminidade é algo aprendido, non natural.
• Sexo: Características biolóxicas (masculinas ou femininas) coas que nace unha persoa. Beauvoir distingue claramente entre sexo (bioloxía) e xénero (construción social).
• Patriarcado: Sistema social e cultural onde os homes teñen o poder e as mulleres son subordinadas ou excluídas dos espazos de decisión, saber e acción.
• Roles de xénero: Conxunto de comportamentos e funcións que a sociedade espera dunha persoa segundo o seu sexo, como que as mulleres sexan coidadoras ou os homes fortes.
• Heterodesignación: Situación na que outra persoa ou grupo define quen es ti. Para Beauvoir, é o que lle pasa á muller cando é definida polo home como "o outro".
• Androcentrismo: Visión do mundo que coloca ao home como medida de todas as cousas e invisibiliza ou subordina o punto de vista das mulleres.