Rosalía de Castro: Unha ollada profunda á alma galega

Introdución a Cantares Gallegos

Cantares gallegos, publicado en 1863 e reeditado en 1872, é o primeiro libro publicado integramente en galego e o único que Rosalía de Castro viu reeditado en vida. Dedicado á escritora Fernán Caballero (Cecilia Böhl de Faber), Rosalía agradécelle a esta autora que se apartase dos prexuízos vulgares sobre Galicia nas súas obras. Este poemario marcou un fito na literatura galega, non só polo seu idioma, senón tamén pola profundidade da súa temática e a innovación na súa estrutura.

Estrutura de Cantares Gallegos

O poemario consta de 36 poemas cunha estrutura circular, onde unha voz lírica feminina, a meniña gaiteira, abre e pecha a obra nos poemas 1 e 36. Esta polifonía de voces inclúe homes, mulleres, novos e vellos, que retratan a Galicia da época: os seus costumes, valores éticos, crenzas, cultura e idioma, así como os problemas sociais. Rosalía reivindica e dignifica ao pobo galego mediante a glosa de textos populares, homenaxeando a creatividade e o enxeño colectivo do pobo.

Intención da autora en Cantares Gallegos

No prólogo, Rosalía de Castro utiliza a captatio benevolentiae, desculpándose polos posibles defectos do libro e explicando as razóns de cantar as belezas e costumes de Galicia cun triplo obxectivo:

• Reivindicación do idioma: Demostrar a capacidade do galego para todo tipo de versificación, rexeitando a idea de que é unha lingua ruda.
• Denuncia social: Denunciar o maltrato e a marxinalización de Galicia e a explotación dos seus habitantes, especialmente os campesiños, emigrantes e mulleres.
• Combate da imaxe negativa: Loitar contra a falsa e negativa imaxe de Galicia.

Voces líricas en Cantares Gallegos

Entre as voces líricas do poemario, destaca a da propia autora en dous poemas intimistas: "Campanas de Bastabales" e "Como chove miudiño". Estes poemas inician un tipo de poesía que dominará os seus futuros traballos, culminando en "As orillas do Sar", un precedente da literatura existencialista do século XX. Na maioría dos poemas, a voz lírica provén de personaxes de extracción social popular e campesiña, outorgando ao poemario un carácter folclórico e dignificador de Galicia.

Temática de Cantares Gallegos

Os poemas de "Cantares gallegos" poden clasificarse en catro apartados temáticos:

• Poemas folclórico-etnográficos: O grupo máis numeroso, que reflicte a idiosincrasia do pobo galego, as súas crenzas, festas, traballos colectivos e a súa maneira de ver o mundo.
• Poemas amorosos: Presentan historias de amor entre campesiños, explorando as diferentes facetas do amor, tanto positivas como negativas, mediante monólogos e diálogos.
• Poemas sociais e patrióticos: Abordan a penuria e a marxinalización dos galegos. Destacan temas como a emigración ("Adiós ríos, adiós fontes", "Airiños, airiños, aires"), o centralismo español ("A gaita gallega", "Castellanos de Castilla") e a ideoloxía galeguista da autora fronte ao sometemento de Castela.
• Poemas intimistas: Menos numerosos, apenas dous, pero fundamentais para comprender a evolución da poesía de Rosalía. Nestes, a autora expresa sentimentos persoais como a morriña e a evocación da paisaxe galega, anticipando o seu último poemario integramente intimista en castelán.

Conclusión de Cantares Gallegos

Cantares gallegos de Rosalía de Castro é unha obra esencial na literatura galega, non só por ser pioneira no uso do galego, senón tamén pola súa profunda reflexión sobre a identidade e a dignidade do pobo galego. A estrutura circular do poemario, a polifonía de voces e a variedade temática converten esta obra nun documento cultural e social de gran valor. Rosalía logra, a través da súa poesía, dignificar a súa terra e xente, ao mesmo tempo que denuncia as inxustizas sufridas. O seu legado perdura, inspirando e reivindicando a riqueza da cultura galega.

Follas Novas: Unha viaxe interior

Introdución a Follas Novas

Follas novas foi publicado en 1880 en Madrid por Rosalía de Castro, obrigada por vellos compromisos editoriais, segundo confesa no prólogo. A maior parte dos poemas xa os tiña escritos entre 1868 e 1870 en Simancas, onde Murguía traballou como director do arquivo. Este poemario representa unha evolución significativa na obra de Rosalía, cun ton máis persoal e filosófico en comparación con Cantares Gallegos.

Estrutura de Follas Novas

O poemario consta dun prólogo en prosa e cinco partes ou libros: "Vaguedás", "¡Do íntimo!", "Varia", "Da terra" e "As viúvas de vivos e as viúvas de mortos". A estrutura reflicte a intención da autora de explorar temas máis profundos e complexos, a través de diversas voces líricas e unha clara división temática.

Intención da autora en Follas Novas

No prólogo, Rosalía explica que este novo libro non é fillo da mesma inspiración que Cantares Gallegos. Mentres que "Cantares" reflectía os seus días de xuventude e esperanza, Follas novas foi concibido "en medio de todos os desterros", o que se traduce nun ton máis escéptico e pesimista. Aínda que Galicia segue sendo o fondo do cadro, a súa presenza é máis unha ocasión para explorar sentimentos e reflexións universais.

Voces líricas en Follas Novas

Podemos clasificar as cinco partes do poemario en dous grandes apartados baseándonos na perspectiva do suxeito poético:

• A lírica solitaria ou subxectiva:
  • Vaguedás: Consta de 20 poemas onde Rosalía reflexiona sobre a escrita feminina e os contidos da súa propia obra. Manifesta o seu estado anímico de desasosego, pesimismo, saudade e melancolía.
  • ¡Do íntimo!: Inclúe 36 poemas nos que a autora exterioriza reflexións metafísicas, filosóficas e intimistas sobre a insolidariedade humana, o paso do tempo, a perda de ilusións, o amor e o desamor, entre outros temas. Rosalía é vista como precursora das correntes filosóficas existencialistas da segunda metade do século XX.
• A lírica solidaria ou obxectiva:
  • Da terra: Consta de 9 poemas que mostran a identificación de Rosalía co pobo galego, cos seus valores, costumes, cultura e idioma. Destacan poemas que lembran a poesía de Cantares Gallegos e denuncian a discriminación da muller.
  • As viúvas dos vivos e dos mortos: Con 31 poemas, Rosalía céntrase no fenómeno da emigración e nas súas causas, expresando admiración e solidariedade coas mulleres campesiñas galegas que viven en soidade e enfróntanse a múltiples adversidades.

Entre estes dous apartados atópase "Varia", unha ponte entre o "eu" e o "nós", onde Rosalía expón en 40 poemas a realidade múltiple e complexa que rodea o "eu" dos apartados anteriores, destacando o sufrimento da xente e os problemas sociais.

Triplo obxectivo en Follas Novas

A autora tiña tres grandes obxectivos con Follas novas:

• Reivindicar a capacidade do galego para abordar calquera tema, sentimento ou inquietude existencial.
• Denunciar as inxustizas e os abusos sufridos polo pobo galego, especialmente as mulleres e os emigrantes.
• Combater a imaxe negativa e prexuízos sobre Galicia, mostrando a riqueza cultural e espiritual do seu pobo.

Temática de Follas Novas

A temática de Follas novas pode clasificarse en catro apartados:

• Poemas folclórico-etnográficos: Reflecten a idiosincrasia do pobo galego, as súas crenzas, festas e traballos colectivos.
• Poemas amorosos: Historias de amor entre campesiños, explorando as diferentes facetas do amor.
• Poemas sociais e patrióticos: Abordan a penuria e a marxinalización dos galegos, a emigración, e a ideoloxía galeguista da autora.
• Poemas intimistas: Rosalía expresa sentimentos persoais como a morriña e a evocación da paisaxe galega.

Conclusión de Follas Novas

Follas novas demostrou a capacidade do galego para abordar temas complexos e universais. A obra tivo unha acollida menos entusiasta que Cantares Gallegos, pero destacou por demostrar a autonomía da literatura galega e a profundidade dos temas tratados por Rosalía de Castro. A través da súa poesía, Rosalía logrou unha viaxe do "eu" ao "nós", do individual ao colectivo, deixando un legado duradeiro na literatura galega e universal.

O compromiso social na obra de Rosalía

A obra de Rosalía mostra unha grande sensibilidade perante a inxustiza, a marxinación e a opresión. A súa obra ten por iso un forte compoñente social, tal e como ela manifestou no prólogo de Follas novas:

O compromiso social da obra de Rosalía plásmase nos seguintes aspectos:

• Na defensa firme da cultura e da lingua de Galicia. A autora defende e dignifica a nosa idiosincrasia como pobo, as nosas crenzas, a nosa maneira de festexar e divertirnos, a nosa rica cultura espiritual e inmaterial.
• Na defensa dos valores sociais e morais do pobo galego (solidariedade, acollimento, colectivismo, respecto aos maiores e á tradición...), fronte aos novos valores da sociedade burguesa ascendente (o individualismo, a hipocrisía, o poder do diñeiro...).
• Na identificación cos problemas, sufrimentos e aspiracións das clases populares galegas, nomeadamente, coas mulleres campesiñas, "viúvas de vivos".
• Na denuncia das inxustizas, desprezo, incomprensión e abusos cometidos contra Galicia e os galegos, especialmente no tema da emigración e das súas gravísimas consecuencias.
• A reivindicación dos dereitos das mulleres, comezando polo dereito a escribiren e publicaren, a seren "literatas" como eran denominadas burlonamente as mulleres escritoras da época.

Tipos de perífrases

• Temporais: indican futuro inmediato.
• Modais: expresan obriga, probabilidade ou dúbida.
• Aspectuais
  • Imperfectivas (cando unha situación se está desenvolvendo)
  • Perfectivas (indican unha acción como un proceso xa rematado)
  • Reiterativas (a acción se realiza varias veces)
  • Incoativas (presentan a acción no momento de comezar)
  • Terminativas (indican unha acción no final do seu proceso)

Valores dos posesivos

• Énfatico: para resaltar idea de propiedade exclusiva.
• Significado próximo a "por natureza".
• Posesivo distributivo: fixenlles cadanseu.
• De respecto.
• De familiaridade.
• Carácter aproximado: ha de haber os seus 100 km.
• Idea de acción habitual: ela non perdoa a súa sesta de 5 minutos.

Valores dos demostrativos

• Como substantivo: aquel/aquela "motivo" "atractivo" "elegancia".
• Adverbio de tempo ou conxunción consecutiva: naquel tempo, polo tanto, xa que.
• Nisto/Niso/Nestes/Neses: adverbio de tempo.
• Valor despectivo.