O Rexurdimento Galego: Contexto, Ideoloxía e Obra de Rosalía, Curros e Pondal

Antecedentes do Rexurdimento Galego

• Período anterior: Os Séculos Escuros.
• O Rexurdimento comeza no Século XIX.
• Está vinculado co desenvolvemento da Ideoloxía Galeguista, que defende a cultura, a lingua e a literatura como piares da identidade galega.
• Representantes clave: Pondal, Rosalía de Castro e Curros Enríquez.

Contexto Histórico e Sociopolítico

Contexto Socioeconómico

• Sociedade predominantemente rural.
• Aumento da agricultura e da pesca, diminución da industria.
• Vías de comunicación desfasadas; o ferrocarril tardou en chegar.
• O Sistema Foral provocou unha forte emigración (estimada en 900.000 persoas).
• A poboación que volvía estaba envellecida e pobre, o que xerou escaseza de forza de traballo e un alto número de mulleres solteiras.

Evolución do Galeguismo

Provincialismo (1833)

Tras a morte de Fernando VII, constrúese un Estado Liberal cunha nova división territorial. Galicia divídese en catro provincias. O provincialismo reivindica a unidade das catro como unha entidade única, apoiándose en trazos comúns como o idioma e a cultura.

Rexionalismo (1880)

Galicia comeza a considerarse unha rexión diferenciada con dereito a autonomía política e administrativa. O idioma é un aspecto clave. Existían dous sectores: liberais e conservadores. Líderes: Manuel Murguía e Alfredo Brañas.

Nacionalismo (Século XX)

Desenvolveuse coas Irmandades da Fala e co Partido Galeguista.

Axentes da Castelanización no Século XIX

Factores que contribuíron á expansión do castelán e á minorización do galego:

• Escola: O aumento das escolas, onde só se falaba castelán, converteuse nun dos principais focos de expansión.
• Administración: Reforzouse a administración, onde o uso do castelán era exclusivo.
• Prensa Escrita: Publicada sempre en castelán.
• Burguesía: Composta maioritariamente por burgueses de orixe foránea, que utilizaban o castelán.
• Emigración: Afectou en menor medida, pero a saída de galegos reduciu o número de falantes de galego na terra.

Aspectos da Situación Lingüística

Aspectos Negativos:

Diminución de falantes, lingua minorizada, prexuízos lingüísticos.

Aspectos Positivos (Defensa):

A lingua era maioritaria no ámbito popular, converteuse en lingua da literatura e da cultura grazas á defensa activa do idioma galego.

Rosalía de Castro: Obra e Compromiso

Cantares Gallegos (1863)

A súa publicación o 17 de maio marca o Día das Letras Galegas porque inaugurou a literatura galega contemporánea.

• Prólogo (Tres obxectivos):
  1. Reivindicar a lingua galega na escritura.
  2. Denunciar a marxinación de Galicia e a explotación das persoas galegas.
  3. Combater a imaxe negativa de Galicia e manifestar as dificultades de escribir sen unha lingua estandarizada.
• Estrutura (36 poemas):
  • Poemas Inicial e Final: O primeiro, a voz poética pídelle á meniña gaiteira que cante en galego, e ela acepta e canta os Cantares Gallegos. O último é unha despedida, onde a meniña gaiteira escúsase por cantar con pouca graza toda a fermosura de Galiza.
• Temáticas:
  • Temática Costumista: Reflicte a personalidade colectiva do pobo galego e recrea aspectos da vida cotiá tradicional.
  • Temática Social: Denuncia a situación social que vivían os galegos nese tempo: pobreza, desprezos, etc.
  • Temática Intimista: Vivencias e sentimentos persoais (ex: medo). Séntese unha persoa marcada pola soidade e a desgraza.

Follas Novas (1880)

Publicada en galego.

• Prólogo (en prosa): Explica que as publica obrigada por compromisos. O ton é pesimista.
• Temática: Combina poesía intimista con poesía social e reivindicativa. Mostra solidariedade co pobo galego, especialmente coas mulleres campesiñas.
• Estrutura (137 poemas):
  • Poesía Intimista (Invadida polo pesimismo, reflicte sentimentos como a saudade e a perda da ilusión):
    • Vaguedás (20 poemas)
    • Do Íntimo (36 poemas)
    • Varia (40 poemas)
  • Poesía Social e Reivindicativa (Denuncia o atraso económico de Galicia e as inxustizas, centrándose nas mulleres campesiñas, polas que mostra admiración):
    • Da Terra (9 poemas)
    • As Viúvas dos Vivos e as Viúvas dos Mortos (31 poemas)
• Exemplos de poemas: Unha vez tiven un cravo, Negra sombra, A xustiza pola man, Tecín soa a miña tea.

O Papel de Rosalía no Século XIX

Contexto da Muller e de Galicia

No Século XIX, o papel da muller era ser nai e coidar da familia, sen ter cultura nin educación. O galego era considerado unha lingua rústica, e Galicia significaba atraso e ignorancia. O pobo galego sufría abusos que xeraron problemas sociais e os leváronon a emigrar.

A Figura de Rosalía

Rosalía non cumpría cos roles establecidos e fíxose escritora. Escribiu en galego, defendendo o idioma como unha lingua válida para a cultura e a literatura. Defende a cultura e a idiosincrasia de Galicia fronte á imaxe negativa da época. Denuncia as inxustizas contra o pobo galego, empatiza coas campesiñas e fai fincapé na emigración.

Manuel Curros Enríquez: Poesía Cívica e Social

Curros Enríquez foi o máis novo dos autores e o que tivo maior popularidade en vida, debido á súa linguaxe sinxela e popular e á súa forte mensaxe de carácter cívico e social, que atendía á situación do momento.

Aires da Miña Terra (1880)

• Introdución: Xustifica o emprego do galego.
• Liñas Temáticas dos Poemas:
  • Liña Social (Predominante): Denuncia a opresión e defende a liberdade, mostrando o seu ideario galeguista, progresista e democrático. Temas: tiranía, penosas condicións dos galegos, abusos de poder.
  • Liña Intimista: Recolle momentos clave da súa vida e, en ocasións, unha visión angustiada da existencia. Temas: nacemento do fillo, morte da nai, soidade.
  • Liña Costumista: Tres poemas longos que encabezan o libro e cos que gañou un certame: A Virxe do Cristal (o máis significativo), Unha voda en Einibó, O gaiteiro de Penalta.
• Encomenda Final: Deixa sentado o seu compromiso cívico.

O Divino Sainete (1888)

• Formato: Longo poema narrativo, escrito en tercetos octosilábicos, con carácter satírico-burlesco.
• Temática: Os personaxes viaxan nun tren por sete vagóns que simbolizan os sete pecados capitais.
• Obxectivos:
  • Criticar a Igrexa Católica e as institucións do goberno.
  • Defensa das principais figuras do Rexurdimento.
  • Sátira de inimigos persoais, como o Bispo de Ourense ou Pardo Bazán.

Estilo e Forma

Lingua

Utiliza a lingua popular da súa terra natal. Amósase consciente da relación entre pobos oprimidos e linguas marxinadas.

Métrica

Hábil versificador, aínda que non innovador. Combina versos populares curtos con versos cultos e estrofas de tradición do momento.

Estilo

Sinxelo e claro, buscando a comprensión do público. Utiliza moitos recursos de repetición, metáforas, comparacións e ironía.