Primo de Rivera eta Diktadura: Errestaurazioaren amaiera eta Bigarren Errepublikaren bidea

Errestaurazioaren krisia eta Primo de Riveraren golpea

1917tik aurrera, Errestaurazioaren egoera guztiz gainbehera zegoen: arazo ekonomikoak, gatazka soziala (pistolerismoa, greba eta manifestazioak), nazionalismoaren presioa, gobernu ahulak eta hauteskunde-manipulazioa. Testuinguru horretan gertatu zen Annualgo hondamendia, eta Errestaurazioak bere amaiera iritsi zela agerian geratu zen: edo demokratizatzen zen, edo "cirujano de hierro" bat agertuko zen, Joaquín Costak esan bezala.

1923an, Picasso txostena amaitu zen Annualgo hondamendiaren erantzukizunak argitzeko. Bertan, gobernuaren zabarkeria, militarren eraginkortasun falta eta erregearen esku-hartzea agerian geratu ziren. Egoera horretan, militarrek eta oligarkiak ez zuten onartu nahi, eta golpe militarraren ideia zabaldu zen.

Golpea eta Directorio Militarra

1923ko irailaren 13an, Primo de Riverak Manifestua argitaratu zuen. Bertan, segurtasun eza, krisi ekonomikoa, komunismoaren eta nazionalismoaren gorakada eta Marokoko tragedia salatu zituen, eta politikariak erantzule egin zituen. Golpea ia inork ez zuen kontra egin, eta Alfontso XIII.ak 14an gobernua eratzeko agindu zion. Directorio Militarra sortu zen, 8 jeneral eta almirante batez osatua, "behin-behinekoa" izango zela esanez.

Diktaduraren helburu nagusiak

Bizitza politikaren berrindartzea

Kaziketari aurre egiteko, 1876ko Konstituzioa eten, Gorteak eta udalak desegin, eta Udal Estatutua (1924) eta Probintzia Estatutua (1925) onartu ziren. Gobernu-ordezkariak ere sortu ziren. Emaitza: caciqueak beste batzuekin ordezkatu ziren, baina kaziketa ez zen desagertu.

Ordena publikoa eta nazionalismoa

Batez ere Katalunian, gerra-egoera mantendu zen (1925era arte) eta langile-erakundeen aurkako errepresio gogorra egin zen. Somatén izeneko herritar armatuak sortu ziren militarren laguntzarako, eta greba eta atentatuen kopurua nabarmen jaitsi zen. CNT klandestinitatera pasatu zen eta erradikalizatu egin zen. Estatu-nazionalismo bat sustatu nahi izan zen, eta hizkuntzak, erakundeak eta sinboloak debekatzen hasi ziren. Horrek nazionalistekin talka egin zuen; Lliga Katalanak, adibidez, 1925ean Mankomunitatearen desagertzearekin borrokara jo zuen.

Marokoko gatazka

Primo de Rivera Marokoko Goi Komisario izendatu zen 1924an. Alhucemasko lehorreratzea (1925) egin zen, eta Abd-el-Krim frantsesei entregatu zen 1927an, gerra amaituz. Honek diktadorearen ospea areagotu zuen.

Erregimen berria: Unión Patriótica eta Asemblea Nacional

1925az geroztik, Primo de Riverak "diktadura militar batetik beste zibil batera" pasatzea proposatu zuen. Erregimen berriak gobernu eta lege indartsuetan, ordena sozialean, ordezkaritza korporatiboan eta espiritu kristauan oinarritu behar zuen. Horretarako:

• Unión Patriótica alderdi bakarra sortu zen, baina ez zen masa-alderdi bihurtu.
• Asemblea Nacional Consultiva kamara korporatiboa sortu zen, lege konstituziogileak egiteko eta kontsultarako. 1929an Konstituzio proiektu bat aurkeztu zen, baina atzera bota zen.
• Batzorde parekideak sortu ziren langileen eta patronalen artean, soldatak eta gatazkak arautzeko. Horrek bake soziala ekarri zuen une batez.

Ekonomia

Diktaduraren helburu garrantzitsuenetako bat ekonomia garatzea izan zen. Estatuaren intereventzionismoa areagotu zen, 1924an Ekonomia Nazionalaren Kontseilua sortuz, eta nazionalismo ekonomikoa sustatu zen: monopolioak (Telefónica, CAMPSA), subentzioak eta produktu nazionalen kontsumoa sustatu ziren. Halaber, obra publikoak (errepideak, trenbideak) eta politika hidraulikoa (konfederazio hidrografikoak, 1926) bultzatu ziren. Industria-produkzioa asko hazi zen; 1930erako meatze- eta industria-indizea 144ra iritsi zen.

Diktaduraren amaiera

Hala ere, politika horrek oposizioa pilatu zuen: alderdi zaharrak, katalan nazionalismoa, errepublikanoak, intelektualak, unibertsitarioak, anarkistak, PSOE eta militar batzuk ere bai. Ekonomia okertzean eta babesik gabe, Primo de Riverak dimisioa eman zuen 1930eko urtarrilaren 29an. Ordezkoa Dámaso Berenguer jenerala izan zen, "ditabranda" deitutako fasea, Errestaurazioa berreskuratu nahi zuena. Ortega y Gassetek "Berenguerren errorea" deitu zion.

Bigarren Errepublikaren bidea

1930eko abuztuan, San Sebastián Ituna sinatu zen: errepublikanoek, katalanistek eta PSOEk Batzorde Iraultzailea sortu zuten, Errepublikaren aldi baterako gobernua izango zena. Monarkia bota, hauteskundeak egin, autonomiak aitortu eta askatasun politikoak bermatzea adostu zuten.

1931ko otsailean, Juan Bautista Aznar almirantea jarri zen Berenguerren ordez, eta udal-hauteskundeak deitu zituen 1931ko apirilaren 12rako. Hauteskunde horiek monarkiaren aldeko edo kontrako plebiszitu bihurtu ziren. Emaitzek hiri handietan errepublikanoen garaipena erakutsi zuten, eta apirilaren 14an Bigarren Errepublika proklamatu zen. Alfontso XIII.ak Espainia utzi zuen.