O Pórtico da Gloria: Obra Mestra de Mestre Mateo en Santiago

A obra mestra da escultura tardorrománica é o Pórtico da Gloria, realizada polo Mestre Mateo na Catedral de Santiago entre 1168 e 1188.

A obra debeu comezar despois da visita que o rei Fernando II de León realizou a Compostela en 1168. A inscrición que data o final da obra, 1188, está gravada no lintel do arco central.

A estrutura do Pórtico é complicada e consta de tres corpos superpostos:

1. O Corpo Inferior (Cripta ou Igrexa Baixa)

   Situado na cripta ou igrexa baixa, fíxose para salvar o desnivel existente entre a parte oriental e a parte occidental do templo. Organízase como un pequeno templo.

   Serafín Moralejo interpreta as bóvedas da cripta do Pórtico como unha representación do mundo terrestre. Alí, nunha clave, represéntase un anxo que porta unha forma lunar e, noutra, aparece outro portando un sol. A cripta representaría así o mundo terrestre, iluminado polo sol e a lúa.

2. O Pórtico Propiamente Dito

   Sobre a cripta, o Pórtico propiamente dito divídese en tres tramos, en correspondencia coas tres naves. Estes tres tramos están cubertos con bóvedas de cruzaría, nas que os arcos que delimitan os tramos son apuntados e decorados con floróns.

   O Pórtico consta de tres arcos de medio punto abocinados que descansan sobre as xambas, as cales reciben dúas ordes de elementos: columnas na parte inferior e estatuas-columna de profetas e apóstolos na parte superior. Todo o conxunto repousa sobre fortes zócolos esculpidos con animais (grifóns e leóns) e unha cabeza humana no parteluz da columna central.

   Desde este espazo, ascendemos ao espazo superior, o Pórtico da Gloria, onde se atopa representada a Xerusalén Celeste.

3. O Terceiro Corpo (Tribuna ou Triforio)

   Coroa todo o conxunto o terceiro corpo (tribuna ou triforio), tamén dividido en tres tramos separados por arcos apuntados, destacando o central con bóveda de cruzaría, cuxos nervios arrancan de anxos dispostos nos ángulos.

   Na tribuna sobre o Pórtico, aparece un cordeiro na clave da bóveda, facendo alusión a que a Xerusalén Celeste non está iluminada polo sol nin por outro astro, senón pola luz que procede do Cordeiro Místico, como se describe na Apocalipse.

Interpretación Teolóxica

Serafín Moralejo sinalou unha lectura do conxunto dos tres corpos do Pórtico. Parece indubidable que a fonte inspiradora do conxunto é o libro da Apocalipse de San Xoán.

Desde esta perspectiva, a cripta representaría o mundo terrestre, o Pórtico a Xerusalén Celeste e a tribuna a luz do Cordeiro Místico que ilumina a Xerusalén Celeste.

O Tímpano Central: A Gloria

Todo o conxunto está dominado polo tímpano do arco central (a Gloria), que, polo seu tamaño, emparenta cos grandes tímpanos franceses.

No centro está Cristo coroado mostrando as chagas, rodeado do Tetramorfos, onde cada Evanxelista leva no colo o seu símbolo. A figura do Pantocrátor non está pechada nunha mandorla, como era habitual.

Aos lados deste e sobre o lintel, anxos que portan os instrumentos da Paixón:

• a columna á que foi atado Xesús
• a cruz
• a coroa de espiñas
• os cravos e a lanza
• un pergamiño e unha xerra de auga (aludindo á sentenza de Pilatos e ao lavatorio de mans)
• o flaxelo
• a cana coa esponxa
• un pergamiño coa inscrición I.N.R.I.

Aqueles instrumentos que estiveron en contacto máis directo co corpo de Cristo son portados polos anxos con veneración, coas mans veladas cun pano.

Sobre os anxos, agrupacións de pequenas figuras que representan os Benaventurados ou o pobo de Deus (38 figuras de pequeno canon).

Na arquivolta que enmarca o tímpano, sedentes e en disposición radial, están os 24 anciáns da Apocalipse tocando varios instrumentos. Estes 24 anciáns ratifican o carácter apocalíptico do tímpano. Ademais, estes anciáns supoñen a unión do Antigo e o Novo Testamento, a unión de Profetas e Apóstolos. A continuidade entre os tempos da Lei Xudía e os da Graza (Antigo e Novo Testamento) é un dos aspectos que máis se quixo salientar no programa do Pórtico.

Os Arcos Laterais

Os dous arcos laterais, carentes de tímpano, enlazan conceptualmente co tímpano central.

Arco da Esquerda

Ten unha tripla arquivolta con follaxe, e na arquivolta exterior represéntanse as tribos de Israel, en forma de dez figuras de homes coroados, dispostos baixo un groso toro ou moldura que oprime as figuras pola cintura, en alusión ao sometemento dos xudeus á lei antiga, a lei de Moisés, esperando a chegada do Mesías.

Entre os arcos aparecen follas moi carnosas con buratos profundos labrados a trépano.

Na arquivolta inferior está no centro o Creador entre Adán e Eva espidos, rodeados das sucesivas testemuñas de Yahvé, e entre eles están representadas como dous personaxes máis as dúas tribos xudías restantes, as de Xudá e Benxamín.

Arco da Dereita: O Xuízo Final

Representa o Xuízo Final nas tres arquivoltas. Neste arco, as figuras non teñen unha disposición radial coma no caso anterior, coa excepción de dúas cabezas que están na clave de cada arquivolta: Cristo e San Miguel.

Estes dous separan os benaventurados e os condenados. Os benaventurados represéntanse coma nenos conducidos á Gloria por anxos (forma moi característica de representar as almas na Idade Media). Os condenados son conducidos ao inferno por demos e serpes.

A relación entre os arcos laterais e o central está perfectamente lograda, a través de anxos que conducen as almas cara á Gloria desde ambos lados.

As Estatuas Columnarias

Os arcos apoian sobre uns piares nos que aparecen estatuas columnarias que representan profetas e apóstolos. Os piares presentan unha sección romboidal pola proliferación de columnas, algo moi característico da arte gótica.

A Xerusalén Celeste aséntase sobre unha vitoria, a dos que gardan os preceptos de Deus e teñen testemuña de Xesús: estes son os profetas e os apóstolos que aparecen dialogando por parellas.

Non temos absoluta certeza de quen son os dos arcos laterais, pero si temos identificados claramente os do arco central:

• Na parte esquerda do arco central represéntanse os profetas (de dentro a fóra): Moisés (leva as Táboas da Lei), Isaías, Daniel (mozo que sorrí) e Xeremías.
• E na dereita están os Apóstolos (de dentro a fóra): Pedro, Pablo, Santiago o Maior e Xoán.

Nestas estatuas, sobre todo nas dos Profetas, obra do propio Mateo, hai un notable avance con respecto incluso a obras góticas desta mesma época: as estatuas de Mateo teñen maior autonomía con respecto ao marco arquitectónico, proporcións máis convincentes e unha frontalidade menos ríxida que as contemporáneas do Pórtico Real da catedral de Chartres – do gótico inicial –; Mateo coida incluso a individualización dos rostros dos distintos personaxes.

O Parteluz ou Mainel

Completa o conxunto o Parteluz ou mainel, que divide o arco central e que vai situado debaixo do tímpano central. En Galicia é unha novidade – non en Francia –, e constitúe un recurso técnico necesario para soster o gran tímpano central.

Presenta un feixe de 5 columnas talladas nun só bloque desde o baseamento ata o capitel, o que denota unha gran habilidade. Destaca a columna central de mármore, e sobre o capitel sitúase o Apóstolo Santiago envolto en ampulosos roupaxes, sedente e con expresión serea. Esta figura é atribuída ao propio Mateo.

Crea un modelo que se repetirá: Santiago con báculo, en forma de Tau, e unha cartela na que había unha inscrición pintada que dicía Missit me Dominus (“Envioume o Señor”), facendo alusión á súa labor evanxelizadora en España.

Na decoración da columna represéntase a árbore de Xesé, coa xenealoxía de Xesús: no fuste aparece a xenealoxía humana, e no capitel a divina.

• Xesé aparece deitado na parte inferior e del sae unha árbore. Nas súas ramas, enlazados, aparecen membros da familia de Xesús Cristo: o rei David, o rei Salomón e a Virxe María. Da figura da Virxe María, na parte alta, apártanse as pólas da árbore para indicar que está libre de pecado.
• No capitel colócase a xenealoxía divina, a Trindade (Deus Pai no trono abraza o Fillo abrindo os brazos, enriba deles o Espírito Santo en forma de pomba).

O conxunto do Parteluz apóiase nunha figura humana que abraza dous monstros, e que pode ser Sansón.

Detrás do baseamento do Parteluz, humildemente axeonllado como ofrecendo a obra ao Altísimo, está unha estatua que representa o propio Mestre Mateo (leva unha cartela na que se pode ver a verba architectus). Esta estatua é o popular “Santo dos Croques”. Aparece agora o tema do oferente na obra, típico da arte gótica.

Nos zócolos do Pórtico, baixo os piares, aparecen grifóns e leóns, monstros e fauces infernais que representan o Mal oprimido pola Gloria de Deus.

O Taller de Mestre Mateo

Máis de 200 figuras compoñen o Pórtico, e dada a magnitude da obra, parece ser que Mateo contou coa colaboración dun taller. A atribución das figuras non é clara.

Obras Atribuídas a Mestre Mateo

Obras claras deste autor son as figuras do tímpano central (todas menos os anxos), o apóstolo Santiago que está sobre o capitel do parteluz e tamén as estatuas dos Profetas que aparecen nas xambas da parte esquerda do arco central.

Características súas son o suave modelado das cabezas, cheas de gran serenidade; cabelos e barbas que acostuman ser rizos; panos que transparentan a anatomía e relevo pouco profundo.

Obras do Taller

Outras figuras, como os anxos que levan os instrumentos da Paixón, amosan un estilo parecido aos anteriores, pero cunha certa tosquedade e unha tendencia a alongar os rostros que perden expresividade. Estas figuras parece ser que son obras do taller, dirixidas por Mateo pero realizadas polos seus discípulos.

Outros Artistas

A carón, sobresae un artista de gran personalidade, pero cun concepto escultórico que é diferente do que ata agora temos visto. As figuras son de canon máis alongado, máis esvelto, relevo máis profundo e pregados miúdos. Obras súas son os Apóstolos que están nas xambas e tamén é o autor do arco da dereita, anuncio do gótico na maneira de ordenar as figuras.

Outro artista é o que realiza as figuras que se sitúan na parte oposta do Pórtico e os anxos trompeteiros. Parece ser un discípulo de Mateo cun maior dinamismo. A súa obra tamén preludia o gótico.

Características Xerais e Conclusión

O Pórtico en conxunto resulta unha obra excepcional. Toda a composición non é soamente dunha talla renovadora e dunhas calidades únicas senón que, ademais, adiántase ao seu tempo na configuración dun novo estilo.

É de destacar o seu novidoso naturalismo, acentuado polo cromatismo, e sobre todo a liberación das esculturas, que a partir de aquí empezan a se desembarazar da vinculación ao marco arquitectónico, tan característica do Románico.

Neste caso, as figuras móvense en diversos xestos e posturas, conversan entre si, e vanse desaxustando das columnas nas que se apoian. Ademais, o tratamento anatómico é moito máis realista, e o traballo dos pregues fainos enormemente dinámicos, con caídas elegantes e moi naturais.

O volume é maior, e isto, engadido ao sorriso sempiterno que alegra algúns rostros, xa está cargando a escultura dun ton humano e máis sensible que ha ser característico da nova estética da escultura gótica.