Poesia eta literatura galega, 1936-1975: testuingurua eta autoreak

A poesia entre 1936 eta 1975

Testuinguru historikoa

Aldi literario hau Gerra Zibilak eta haren ondorio politiko eta sozialek markatu zuten. 1975era arte iraun zuen diktaduraren ondorioz, kultura- eta hizkuntza-errepresio handia gertatu zen. Galiziako kultura garatzeko lan egin zuten talde eta erakunde guztiak desagertu ziren, eta Galizian ez zen galegoz literaturarik argitaratu 1947ra arte, Cómaros verdes lanarekin. 1949an, Celso Emilio Ferreirok zuzendutako Benito Soto bilduma sortu zen Pontevedran.

Aldi berean argitaratu ziren hiru poesia-belaunaldi ezberdin:

• 36ko Belaunaldia. 1910-1920 artean jaiotakoak; gerra zibilak harrapatu zituen gazte zirela. Kultura eta estilo oso ezberdinetakoak: Álvaro Cunqueiro, Celso Emilio Ferreiro, María Mariño, Luís Pimentel...
• Enlace promozioa. 1920-1930 artean jaiotakoak. Gizarte-drama eta gerraosteko pobrezia bizi zituzten, kultura zentsuratu eta Europako kulturatik nahiko isolatuta: Luz Pozo Garza, Manuel Cuña Novás...
• "Festas Minervais" poetak. 1930-1940 artean jaiotakoak, gerra zibila ezagutu ez zutenak: Manuel María, Uxío Novoneyra, Xoana Torres, Méndez Ferrín... Beraiengan jada talde-kontzientzia dago; Festas Minervais unibertsitario jaialdietan parte hartzen zuten, eta Brais Pinto taldea sortu zuten.

Egile hauek aurreko joerei jarraitzen zieten: hilozoismoa, neotrobadorismoa, paisaiismoa, ruralismoa... Gero, intimismoa eta klasizismoa bezalako forma berriak agertu ziren. Nabarmentzekoa da Tebra Eskola edo "laino-poesia": bizitzaren gaineko poesia intimista eta pesimista. 50eko hamarkadaren amaieran, errealismo kolokiala sortu zen, hizkera poetiko tradizionala alde batera utzi eta kaleko hizkuntzaren aukerak aztertzen zituena, poesia soziala-errealistaren bidea irekiz.

Egileak

Honako poeta hauek nabarmentzen dira:

• Celso Emilio Ferreiro. Joerak:
  • Intimista, existentzialismoak eragina: oraina pesimista, bakardadez eta asaldaduz betea; Celanovako haur-galdutako nostalgia.
  • Satirikoa, oso kritikoa, Erdi Aroko eskarnio-kantigak edo Quevedo mordazagoa gogorarazten dituena.
  • Errealismo soziala, hizkera kolokial eta zuzenarekin. Gaiak: gerra zibila, langileen esplotazioa, mehatxu nuklearra edo arrazismoa. Longa noite de pedra gure literaturako argitalpen gehien berrargitaratutako lanetako bat da. Bere izenburua frankismoaren metafora bihurtu zen.
• Uxío Novoneyra. Bere poesia paisaiistikoa eta oso pertsonala da: natura gizakiaren izaeraz hausnartzeko tresna bihurtzen da. Kezka soziala eta politikoa ere badago. Adibideak: Os eidos eta Elexías do Caurel.
• Xosé Luís Méndez Ferrín. Con pólvora e magnolias lanak bide berria ireki zuen galegoz literaturan, gai berriak eta hizkera poetiko berria ekarriz. Poesia iraultzailea (pólvora) lirismo intimistarekin (iragana, denboraren pasa, maitasuna, heriotza) eta luxu estetikoarekin (magnoliak) uztartzen ditu. Bertsolibrismoa eta erreferentzia kultural ugari erabiltzen ditu: zeltismoa, Erdi Aroko poesia...
• Manuel María. XX. mendearen bigarren erdian obra ugari eta musikatutako poema ugari idatzi zituen. Bere poesia-lana Tebra Eskolaren aurre-postulatu intimista eta existentzialistetatik abiatu zen. Ondoren, paisaiaren deskribapenera eta konpromiso sozialeko poesiara jo zuen: herri-klaseen defentsa, Galiziaren errepidezko aldarrikapena eta tiranian eta inperialismoan kritika. Adierazpenaren sinpletasunak eta gai herrikoiak asko lagundu zioten gizarte-onarpenari. Adibideak: Terra cha eta Os soños na gaiola.

Exiliatuen literatura, 1936-1975

Testuinguru historikoa

Gerra zibilaren ondorioz, galegozko literatur ekoizpena ia guztiz desagertu zen hamarkada bat baino gehiagoz. Kultur jarduera jarraitua exilioan baino ez zen posible izan; Luís Seoane, Lorenzo Varela eta Emilio Pita bezalako poetek poesia kritikoa eta konprometitua egin zuten.

Poesia

• Luís Seoane. Fardel de exiliado. Polifazetikoa (pintore gisa ezagunagoa), Buenos Airesen jarduera zabal eta intentsua izan zuen. Bere poesiaren ezaugarriak:
  • Estilo errealista, batzuetan ia kazetaritza-estiloa.
  • Poesia xumea, eztabaidazalea, indar eta komunikazio-grinaz betea.
  • Lerro luzeko bertsoen nagusitasuna, ia prosaikoa.
  • Gai soziala, emigrazioaren gaia nagusi, emigranteen ikuspegitik tratatua.
  • Poema pertsonalen urritasuna.
• Lorenzo Varela. Galegozko bi poesia-liburu idatzi zituen; esanguratsuena Lonxe da. Bi gai nagusi ditu: bata mito-historikoa, gerra zibilean oinarritua, non gerrillari antifrankistak kantatzen dituen; bestea, Lurraren eta exiliaren gaineko nostalgikoa.

Narrazioa

1936tik aurrera galegozko literatura hamarkada bat baino gehiagoz desagertu zen. Literatur jarduera Latinoamerikara lekualdatu zen, non gure exiliatuek galiziar kultura bizirik mantendu zuten. Narrazioa errealista da, gerra zibilaren gaia, ihesleen mundua, gerrilla antifrankista eta errepresioa ukitzen dituzten elementu autobiografikoekin. Egileak: Ramón de Valenzuela, Silvio Santiago, Antón Alonso Ríos.

Exilioan argitaratu ziren A esmorga, Blanco Amorrena, eta Neira Vilasen Memorias dun neno labrego.

Antzerkia

Antzerkiak gerraren eta diktaduraren ondorioak jasan zituen, galegozko antzezlan publikoa ezinezkoa baitzen. Bere iraupena exilioari esker izan zen. Castelaok Os vellos non deben de namorarse estreinatu zuen Buenos Airesen.

Manuel Varela Buxán Argentinako galegoz antzerkiaren animatzaile nagusietako bat izan zen. Bere lanak landa-giroko, kostumbristak eta umoretsuak dira, nahiz eta gizarte-kritikarik gabe ez izan. Maruxa Villanueva konpainiak Os vellos non deben de namorarse aurkeztu zuen.

Buenos Airesen ere, Eduardo Blanco Amorrek Teatro Popular Galegoa zuzendu zuen eta antzezlan ugari idatzi zituen; Galizian ezagutu ziren Farsas para títeres eta Teatro pra a xente bi liburukitan bildu zirenak. Batzuk kostumbrismo errealistako lanak dira, "gure herriko jendearentzat" pentsatuak, irakurtzeko edo antzerkia ikusteko ohitura gutxi duen publikoarentzat; beste batzuk farsak dira, ez-errealistak, oso imajinatiboak, elementu fantastiko eta satirikoz beteak, publiko kultuarentzat pentsatuak.