Platon eta Nietzsche: Metafisikatik Bitalismora

Apolo eta Dioniso: Greziar Tragediaren Bi Aurpegiak

Nietzschek, bere lan batean, greziar tragediaren balorazioa egiten du. Horretarako, greziar jainkoek ordezkatzen dituzten bi printzipio aurkakoak azaltzen ditu:

• Apolinearra (Ethos): Lasaitasuna, harmonia eta edertasuna adierazten ditu. Arteen formarik gustukoenak egitura eta arkitektura dira, forma zehatz eta mugatuak.
• Dionisiarra (Pathos): Kaosa, neurrigabekeria eta edanaren mundua irudikatzen ditu. Erabakitzea eta mugimendua gustatzen zaio, eta dantzan, abestietan eta tragedian agertzen da.

Antzinako Grezian, artelanetan bi jainkoak agertzen ziren, baina apolinearra gailentzea garrantzitsuagoa zen. Hala ere, Nietzschek Dionisori garrantzi handiagoa ematen dio, eta apolinearraren nagusitasuna bizitzaren kontra dagoela dio. Nietzschek bizitza sufrimendua eta poza dela defendatzen du. Bizitza tragedia da, eta horregatik artean bizitzaren indarra aldarrikatzen du. Nietzschek dio gizakiak bizitza nahi eta behar duela; horretarako, ezin du itxura apolinearra erabiltzen jarraitu. Artelana apolinearrak eta dionisiarrak bat egiten duten momentua da, baina bat-egite horrek, forma apolinearra izan arren, irrazionaltasuna erakusten du.

Greziako tragedian gizakiaren alderdi dionisiarra eta errealitatea erakusten dira, baina forma eta egitura apolinearraren bidez. Horregatik, Nietzschek arte bitalista defendatzen du, bizitzaren handitasuna berreskuratzeko. Wagner konpositoreak ikuspegi hau partekatzen zuen, musika egia lortzeko tresna onena zela sinetsita.

Sokratesek, arrazionalismoarekin, apolinearraren nagusitasuna ezarri zuen, dionisiarra baztertuz eta arrazoian zein moralean oinarritutako mundu-ikuspegia sortuz. Ikuspegi hau kristautasunera zabaldu zen, bizitza onartzea ukatuz eta "beste mundu" baten alde eginez. Nietzschek oreka galdu hori berreskuratzea proposatzen du, bizitza guztiz onartuz.

Nihilismoa eta Balioen Eraldaketa

Nietzschek dio "Jainkoa hil dela", Mendebaldeko filosofia tradizionalaren eta Platonen pentsamoldearen amaiera iragarriz. Erlijioaren zentzua desagertzean, pertsona galduta sentitzen da, eta horrek nihilismora eta balio berrien beharrezko aldaketara eramaten du. Jainkorik gabe, ez dago egia absoluturik ezta kanpotik inposatutako arau moralik; pertsona bakarrik geratzen da hutsunean.

Nietzscheren ustez, bi fase daude:

1. Jarrera pasiboa: Gizakia Jainkoa hil dela ohartzen da eta nahastuta dago. Sentimendu horrek ez ekitea eragiten dio, bizitzari eta bere buruari uko eginez (dionisiakoa baztertuz).
2. Jarrera aktiboa: Gizakiak Jainkoa hil dela onartzen du eta balio berriak sortzen ditu. Horri botere-borondatea deitzen zaio; gizakia bere balio eta arau moralak sortzera eramaten duen instintua da. Modu naturalean sortzen da, gizakia behartuta baitago bere irizpideak sortzera, moral tradizionaletik harago.

Hau da Supergizoneranzko bidea: moral tradizionalarekin apurtu eta balio berriak sortzea. Nietzschek aldaketa hau hiru irudiren bidez azaltzen du:

• Gamelua: ("Zuk behar duzu") Inposatutako balioen zama eta obedientzia.
• Lehoia: ("Nik nahi dut") Askatasun bila matxinatzen dena.
• Haurra: ("Sortu") Sormen garbia, aurreiritzirik gabea, bizitzarekin bat eginez balio berriak sortzen dituena.

XX. Mendeko Pentsamenduaren Oinarriak

Susmoaren Filosofoak

Filosofo hauek orain arte finkatutakoa zalantzan jarri behar zela pentsatzen zuten. Haien arabera, gizartearen egiturak kontrol-tresnak ziren. Orain, gizakia modu natural eta fisikoan ulertu behar dugu egiazko izatea ezagutzeko.

• Darwin: Eboluzioaren teoria azaldu zuen. Espezieak ingurura hobekien egokitzen direnak bakarrik geratzen dira bizirik. Gizakia ere animalia bat da, eboluzioaren emaitza naturala. Gizakia = Animalia = Naturala.
• Marx: Historia klase-borroka dela esan zuen (proletariotza vs burgesia). Erlijioa masak kontrolatzeko tresna dela zioen ("herriaren opioa"). Alienazioaren bidez, gizakiak sistema onartzen du. Komunismoan klaseak desagertuko lirateke. Gizakia = Materiala.
• Nietzsche: Ilustrazioari eta arrazoiari kritika egin zien. Alderdi apolinearra (ordena) eta dionisiarra (kaosa) bereizi zituen. Pultsioak eta instintuak berreskuratu behar direla zioen. Gizakia = Pultsionala.
• Freud: Giza adimena ez dela guztiz arrazionala frogatu zuen. Inkontzienteak gidatzen gaitu. Hiru zati bereizi zituen: Zera (instintuak), Nia (oreka) eta Supernia (arauak). Gizakia = Subkontzientea.

Bitalismoa eta Metafisikaren Kritika

Nietzschek bizitzaren aldeko ikuspegia zuen: bizitzak berak du balioa. Mendebaldeko ohiturak bizitza arau zorrotzen menpe jartzen zuenez, Nietzschek esperientzia zuzena eta borondatea goraipatzen zituen. Sokrates bizitzaren aurkaritzat zuen, arrazoia pasioen gainetik jartzeagatik.

Metafisika klasikoa ere kritikatu zuen, kontzeptu finkoetan oinarritzen zelako. Perspektibismoa sartu zuen: errealitatea ikuspuntu desberdinetatik ulertu behar da, egia absolutuak ukatuz. Moral judu-kristaua ere gogor kritikatu zuen, ahultasuna goraipatzen duelako. Jainkoaren ordez, Supergizakiaren ideia proposatu zuen.

Platon: Dualismo Antropologikoa

Platonen ustez, gizakia bi zatiz osatuta dago: gorputza (materiala eta hilkorra) eta arima (ez-materiala eta hilezkorra). Gorputza arimaren kartzela da. Hiru arima mota bereizi zituen:

• Zati irrikazkoa: Sabelean dago, biziraupenari lotua.
• Zati suminkorra: Bihotzean dago, ausardiari lotua.
• Zati arrazionala: Buruan dago, jakintzari lotua.

Hau azaltzeko gurdi hegalariaren mitoa erabili zuen: gidaria (arrazoia) eta bi zaldi (suminkorra eta irrikazkoa). Oreka lortzean datza bertutea. Gizartean ere hiru talde daude: ekoizleak, zaintzaileak eta filosofo agintariak.

Ideien Teoria eta Dialektika

Platonek bi mundu bereizten ditu: Ideien mundua (perfektua eta egiazkoa) eta mundu fisikoa (kopia inperfektua). Demiurgoak ordenatzen du mundu fisikoa ideiak imitatuz. Haitzuloaren alegoriak prozesu hau azaltzen du: itzalak (mundu sentikorra) vs Eguzkia (Ongiaren ideia).

Ezagutza lortzeko bidea dialektika da. Bi maila daude:

• Doxa (Iritzia): Mundu sentikorraren ezagutza (irudiak eta objektu fisikoak).
• Episteme (Zientzia): Ideien ezagutza (matematika eta ongiaren ideia).

Ezagutzea oroimena da (anamnesia): arimak lehendik ideien munduan ikusitakoa gogoratzen du.

Disertazioa: Jainkoaren Ideia eta Bizitza

"Jainkoaren ideia bizitzaren antinomia gisa asmatu da..." Nietzschek dio Jainkoaren ideiak bizitzari indarra kentzen diola. Bere ustez, gizakiak bere balioak sortu behar ditu askatasunez. Aldiz, San Agustinek Jainkoa bizitzari zentzua ematen dion indar gisa ikusten du, bakea eta egia lortzeko bide gisa.

Gaur egun, erlijioaren lekua zientziak edo barne-balioek bete dute askotan. Hala ere, Jainkoa eta bizitza ez dira beti kontrakoak; pertsona bakoitzaren esperientziaren arabera, fedeak laguntza edo muga izan daiteke.

Laburpenak eta Ondorioak

Legearen helburua: Platonek dio legeak ez duela talde baten zoriona bakarrik bilatzen, hiri osoaren bizikidetza eta batasuna baizik. Helburua denok elkarrekin ondo funtzionatzea da.

Ongiaren ideia: Ongia da egiaren eta ulermenaren sortzailea. Bizitza pribatuan zein publikoan zuzen jokatzeko, beharrezkoa da ongiaren ideia atzematea.

Susmoaren filosofoen eragina: Nietzschek eta beste pentsalari batzuek erlijioaren papera zalantzan jarri zuten. Gaur egun, bakoitzak bere bidea aukeratzeko askatasuna du, zentzu sakona kanpoan bilatu beharrean, bizitza bera baloratuz.