Pilares da Filosofía Moderna: Ética Kantiana, Crítica Marxista e Transvaloración Nietzscheana

Enviado por Chuletator online y clasificado en Otras lenguas extranjeras

Escrito el 18 de Julio de 2025 en español con un tamaño de 23,18 KB

Immanuel Kant: A Ética Formal e o Imperativo Categórico

Immanuel Kant naceu en Prusia en 1724 e foi un coñecido filósofo ilustrado, fillo dunha familia pietista. Como filósofo, aínda que se relacionou moito con racionalistas da época como Wolff e Baumgarten, admiraba moito a Hume, chegando a afirmar que el o espertou do seu «sono dogmático». Kant centrouse, sobre todo, en epistemoloxía (obra Crítica da Razón Pura) e en ética (obra Crítica da Razón Práctica), aínda que tamén escribiu sobre política na súa obra A Paz Perpetua, escrita en forma de artigos e na que propón un modelo de goberno para acadar a paz mundial.

As Preguntas Fundamentais da Ética Kantiana

Nun momento dado, Kant faise a si mesmo unhas preguntas que o levarían a comezar nos temas éticos. «Que podo agardar?» e «Que debo facer?» son as preguntas que dan forma ao seu pensamento moral e que responde nas obras Crítica da Razón Práctica e Fundamentación da Metafísica dos Costumes.

Ética Material vs. Ética Formal

Primeiro, débese saber que a moral vixente ata ben entrado o século XVIII estaba baseada nunha ética denominada material. É dicir, a xente obra seguindo unhas normas impostas para conseguir un ben. Este sistema foi principalmente imposto polo cristianismo, cos seus mandamentos (normas) que nos permiten a entrada no ceo (ben). Aínda que Kant era crente, non apoiaba a autoridade das institucións relixiosas, senón que ademais de basear a existencia de Deus na razón (epistemoloxía), propuxo o seu novo tipo de ética nunca vista ata ese momento, a ética formal: aquela que nos dá a autonomía necesaria para poder xulgar nós.

Kant dicía que as éticas materiais, como se centraban na experiencia (empiristas), non podían suxerir unha solución universal, que era o que el buscaba. Tamén que estaban conformadas por imperativos hipotéticos ou condicionais (ex: se te portas ben, vas ao ceo). A ética formal kantiana estaba composta por imperativos categóricos (non condicionais) e, como xa dixen, pretende ser autónoma, con normas propias, a diferenza das materiais heterónomas.

Este pensamento vén da súa relación coa corrente ilustrada, xa que para Kant, a Ilustración é o proceso polo que ten que pasar a humanidade para chegar ao momento de poder coñecer de forma independente o que está ben e o que está mal. A este momento chámalle «chegar á maioría de idade», cando o ser e o deber ser sexan iguais. Ademais pensaba que a alma das persoas tiña que ser inmortal para que todas fosen testemuñas dese acto de carácter divino (mencionado nos seus Postulados da Razón Práctica). El pensaba que a maioría de idade na humanidade era inminente, por iso as persoas xa non precisan tutelas morais e deben ser autónomas.

O Deber na Ética Kantiana

A ética formal de Kant non nos di cales son as normas a cumprir nin o ben que recibiremos a cambio, e ademais o seu mandato moral xira arredor do deber (ética deontolóxica). Por esta razón, existen tres posibles relacións co deber, as cales se explicarán seguindo un exemplo moi famoso na filosofía kantiana: Vas camiñando pola rúa e ves unha señora maior a piques de cruzar a estrada. Entón, podes actuar das seguintes formas:

«Contraria ao deber»: Ex: Vas xunto á señora e lle roubas o bolso e a empurras ao chan.
«Conforme co deber»: Ex: Axudas á señora a cruzar a estrada agardando que esta che recompense co diñeiro que leve na carteira.
«Por deber»: Axudas á señora a cruzar a estrada porque é o que se debe facer, sen pensar inmediatamente nunha posible recompensa.

Formulacións do Imperativo Categórico

En relación a isto, existen unha serie de Formulacións do Imperativo Categórico que Kant escribiu para definir a súa ética. Unha delas é «Obra segundo unha máxima tal que poidas querer ao mesmo tempo que se converta nunha lei universal», referíndose a que debes actuar de forma que desexes que o teu comportamento afecte a todo o mundo, incluíndote.

O Imperativo Categórico pretendía ser extremadamente fiable ao ter a razón como condición de posibilidade transcendental. É posible grazas ao optimismo de Kant e a que busca o ben común (eudaimonía da polis), ademais de que é un sistema no que Rousseau (para Kant, «O Newton da ética») e Aristóteles, ambos defensores da educación, influíron moito.

Conclusión sobre a Ética Kantiana

En resumo, o Imperativo Categórico de Kant ou a ética formal kantiana consiste en facer o que se debe facer por gusto e non por obriga, e enlázao coas ideas transcendentais (Deus, alma, mundo e, en especial, liberdade) da Crítica da Razón Pura ao afirmar que cumprindo o seu modelo moral, se acada a liberdade («Vontade Santa», que fai referencia á «Vontade Xeral» de Rousseau). O Imperativo Categórico fainos autónomos moralmente, adquirindo esa liberdade de obrar na nosa «maioría de idade», pero sempre coa responsabilidade de facer o ben porque queremos.

Karl Marx: A Alienación e a Ideoloxía

Karl Marx nace en 1818 en Tréveris, Alemaña. Foi un filósofo con amplos coñecementos de literatura e historia, aprendidos nas universidades de Bonn e Berlín. Gran seguidor da filosofía alemá, admirando desde mozo a Hegel e a Feuerbach. Ao igual que Hegel, Marx vía a historia coma unha teleoloxía onde os cambios se fan de xeito dialéctico, con choques de afirmación e negación. En concreto, Marx simpatiza coa «esquerda hegeliana», a cal interpretaba a Hegel de forma non relixiosa, a diferenza da dereita, o cal resalta o ateísmo presente en Marx. Como dixen, tamén era seguidor de Feuerbach, incluso cando este realizou unha crítica materialista á filosofía hegeliana, dicindo que é o mundo o que cambia e non o espírito. Marx cre nisto, e cre que a xente debe confrontar os cambios da realidade, pero moitos non o fan porque se encontran «adormecidos» polo efecto das relixións, as cales Marx consideraba como o «opio do pobo». Entón, Marx, baseándose nestes pensamentos, escribe obras como O Capital e Manifesto Comunista, nas que, entre outras cousas, destacan os conceptos de alienación e ideoloxía.

A Concepción Marxista do Humano e a Alienación

Estes conceptos antropolóxicos están relacionados coa idea de Marx de humano. Para el, o humano é o «homo faber» (animal que fabrica), un animal cuxa esencia e capacidade é transformar a realidade. Di que nós temos teoría e «praxe», ou o que é o mesmo, unha parte teórica e outra práctica grazas a esa capacidade de transformación que nos permite acadar a realización propia. Feuerbach non fala de praxe, e por iso Marx acúsao de inacción.

Comezando co termo «Alienación», semánticamente, significa «algo que non é propio, que é alleo». Marx asegura que, no sistema capitalista, o humano se encontra alienado xa que o traballador non é dono dos medios de produción, senón que vende a súa man de obra a un propietario alleo. É dicir, o traballador non recolle os froitos do seu traballo, senón que vende a súa man de obra coma unha mercadoría a cambio dun salario fixo. Isto provoca que a plusvalía sexa do capitalista.

A Plusvalía e o Fetichismo da Mercadoría

Para entendelo mellor, hai que saber que é a plusvalía. Esta é o valor engadido nunha venda: cando traballas, produces un produto cun valor de uso (por exemplo, para vestir), e cando este se vende, adquire un valor de cambio (prezo). No capitalismo, o valor de cambio tende a ser o máximo posible. Mentres tanto, o traballo convértese nunha mercadoría (emprego) valorada en diñeiro (salario). Diñeiro que neste caso tende a ser o mínimo valor posible. Basicamente, temos a explotación do traballador polo aumento do valor engadido, a plusvalía, xerando un fetichismo da mercadoría. A mercadoría pasa a ter un valor por si mesma en lugar de polo traballo usado para producila, cousa que se pode ver hoxe en día con produtos que valen máis que outros só pola «marca» que sexan.

Entón, como se pode ver, a plusvalía non favorece ao traballador, senón ao propietario capitalista, por iso se di que a plusvalía é do capitalismo e esta favorece a alienación. Canto máis alienado estea o individuo no traballo, menos humanizado é; se a esencia do humano é transformar a realidade, se o alienan dela, desnaturalízano.

A Ideoloxía e o Materialismo Histórico

A ideoloxía marxista era denominada por Marx como «Materialismo Histórico» (mestura entre Feuerbach e Hegel vista incluso no nome), e defínea como o estudo das sociedades. Para Marx, a sociedade é o produto dialéctico entre humano e natureza, e nela sempre existiu un estamento alienado (escravos, servos, proletarios, etc.). Ademais, di que cada sociedade ten dous niveis: a superestrutura e a base económica. A superestrutura é o conxunto de todos os elementos culturais da sociedade (ex: cinema, música, literatura…) e a base económica son as súas relacións de produción. Unha depende da outra e viceversa.

A ideoloxía se encontra en cada unha das sociedades, presente coma unha falsa conciencia que pretende perpetuar os intereses dun grupo, xustificando a realidade. Marx pensa nela como elemento de cohesión social e como mecanismo de dominación grupal.

Antagonismo de Clases e o Camiño ao Comunismo

Como historiador e analista de sociedades, Marx dicía que a historia consistiu sempre nun antagonismo de clases. Visto en como o feudalismo acabou por revolucións burguesas, xerando o capitalismo baseado en choques entre proletariado e burguesía. Mentres que o proletariado diminúe o seu poder económico, a burguesía o incrementa, provocando maior pobreza e menor riqueza. Para Marx, o sistema capitalista está destinado a acabar en comunismo nun proceso de dúas fases:

Primeiro, aparecerá a conciencia de clase e o proletariado organizarase, rompendo o sistema e iniciando unha revolución. Comezaría a ditadura do proletariado cos medios de produción socializados (dos proletarios).
Finalmente, producirase a extinción do Estado ao consagrarse un comunismo puro.

Conclusión sobre o Pensamento Marxista

En conclusión, Marx non apoia o sistema capitalista ao dicir que o humano se encontra alienado nel. Presenta unha ideoloxía que tende ao comunismo tras unha revolución proletaria. Unha ideoloxía, ademais, que presenta características de diferentes correntes europeas relacionadas coa Revolución Industrial tan repercusiva nese tempo. «O marxismo é o sucesor natural do mellor que a humanidade creou no século XIX: a economía política británica, o socialismo francés e a filosofía alemá» – Lenin.

Immanuel Kant: Os Límites do Coñecemento e a Ilustración

A Ciencia e os Xuízos Sintéticos a Priori

Ademais de inspirarse en filósofos, tamén o facía en científicos como Newton. Kant dicía que Newton podía coñecer cousas que aínda non pasaran, é dicir, que tiña un coñecemento seguro. Por esta razón, Kant interésase tanto na ciencia, para poder coñecer os límites do coñecemento. Ademais, Kant dicía que a ciencia era posible grazas ás súas condicións, que son de dous tipos: empíricas (as propias de cada ciencia; ex: instrumentos de óptica como microscopios ou telescopios) ou transcendentais (as propias da razón).

Kant vai centrarse nestas últimas, xa que son as que dependen da razón do observador, por tanto, máis complexas. Para el, unha das condicións transcendentais da ciencia máis importantes é que esta se fai con xuízos (unha oración cun predicado que dá calidade ao suxeito). Ao igual que Hume, quen sabemos que influíu tanto, Kant cría nos xuízos analíticos («a priori»: sen información extra no predicado) ou sintéticos («a posteriori»: predicados que si son extensivos). Pero el non vai escoller ningún destes dous, senón que inventa un novo tipo, os xuízos das ciencias, que son sintéticos «a priori». Isto quere dicir que o predicado agrega información que co suxeito xa coñecemos. Por exemplo, na oración «A liña recta é a distancia máis curta entre dous puntos», o predicado indica algo que xa se sabe co suxeito.

As Preguntas Epistemolóxicas de Kant

A influencia ilustrada e newtoniana, ademais da análise que deu lugar aos xuízos das ciencias, fixeron que Kant formulase para si dúas preguntas: «Que podo coñecer?» e «Son posibles os xuízos das ciencias na Metafísica?», co obxectivo de descubrir os límites do coñecemento, para saber se a Metafísica entra ou non. Entón é cando escribe a súa obra epistemolóxica Crítica da Razón Pura, que el a sinala como o seu «propio xiro copernicano do coñecemento», facendo referencia á figura revolucionaria de Nicolás Copérnico.

Niveis do Coñecemento na Crítica da Razón Pura

A súa epistemoloxía divídese en niveis:

Nivel 1: Sensibilidade (Estética Transcendental)
Neste nivel, primeiramente, explica que o mundo é unha masa con moitos datos, entre os que destacan os sensoriais, ordenados en espazo e tempo. Estas percepcións dan lugar aos fenómenos, que é o que podemos experimentar, coñecer e interpretar a través dos sentidos. Aínda así, afirma que a realidade tal e como é está fóra dos límites do coñecemento; é inaccesible. Recibe o nome de «Noúmeno» ou «Cousa en si», e representa a verdadeira realidade. Este estudo da sensibilidade recibe o nome de estética transcendental.
Nivel 2: Entendemento (Analítica Transcendental)
Sendo os fenómenos a fronteira, chegamos ao Nivel 2: «Entendemento». Neste nivel sometemos os fenómenos a 12 categorías, as cales se dividen en catro tipos: cantidade (ex. de categoría: totalidade), calidade (ex. de categoría: limitación), relación (ex. de categoría: substancia) e modalidade (ex. de categoría: posibilidade). Para cada categoría, sae un xuízo. Por exemplo, na categoría «limitación» sae o xuízo «infinito», e para a categoría «negación» sae o xuízo «negativo». Nisto consiste o estudo do entendemento kantiano, que recibe o nome de analítica transcendental, e é a que permite os xuízos en ciencias físicas e matemáticas.
Nivel 3: Razón (Dialéctica Transcendental)
Cos xuízos como fronteira final, pasamos ao seguinte e último nivel, o Nivel 3: «Razón». Baséase no uso da razón, e o seu estudo denomínase dialéctica transcendental. A partir dos xuízos mencionados chegamos ao razoamento, que dá lugar ás ciencias en xeral, aínda que especialmente ás Matemáticas e Física. Kant di que a razón tende a indagar sobre as ideas transcendentais, que son as ideas de Deus, Alma, Mundo e, en especial, Liberdade. Básicamente, por inercia tratamos de facer ciencia sobre estes conceptos metafísicos a pesar de non ter datos empíricos. Por esta razón, non podemos facer ciencia deles, pois non pasan por todos os niveis do coñecemento, e como non podemos facer ciencia deles, chegamos á conclusión de que a Metafísica non é ciencia e está fóra dos nosos límites do coñecemento.

Conclusión sobre os Límites do Coñecemento Kantiano

En conclusión, coa Crítica da Razón Pura de Kant vemos que o noso coñecemento presenta límites ao falar de conceptos metafísicos como a idea de liberdade. Kant, como ilustrado, defende a educación e a ciencia, destacando primordialmente as matemáticas e a física, deixando a metafísica fóra das ciencias. A súa obra deixa pendente o sentido das ideas transcendentais, pero é na súa obra moral Crítica da Razón Práctica na que fala do seu uso e do uso práctico da razón.

Friedrich Nietzsche: Nihilismo, Vitalismo e Transvaloración

Friedrich Nietzsche naceu en 1844 en Röcken e foi un dos filósofos máis recoñecidos de Alemaña. Estudou nun internado que lle proporcionou altos coñecementos en filosofía clásica. A partir de que contrae sífilis aos 35 anos, Nietzsche dedícase a escribir poesía aforística de forma errante. En 1889 acaba demente debido a múltiples razóns, como a enfermidade, a situación social ou incluso a influencia da súa propia filosofía. Por esta razón é coidado pola súa irmá Elisabeth Nietzsche, a cal aproveita para reescribir as súas obras cun carácter fascista, e por esa razón anos despois o famoso ditador Adolf Hitler vaino admirar.

Influencias e Obra de Nietzsche

Debido aos seus coñecementos, a súa filosofía é moi influenciada pola filosofía grega: os sofistas e presocráticos, en especial Heráclito. Tamén interésase moito na traxedia grega de Esquilo, Sófocles e Eurípides, aínda que con este último non acaba ben. As obras de Nietzsche non tratan temas clásicos, senón que consisten nunha serie de escritos aforísticos e poéticos que se apoian uns noutros e que van profundizándose.

A filosofía de Nietzsche céntrase en que este cre que os valores morais occidentais están errados, e, de forma xenealóxica, trata de localizar o erro. Ao longo das súas obras, vai explicando o problema dos valores occidentais e propón uns valores novos nun proceso denominado transvaloración. Na obra O Nacemento da Traxedia no Espírito da Música enfócase no mencionado primeiro. Comeza analizando a traxedia grega. Nela, os valores dividíanse en apolíneos (representados polas almas racionais; beleza, bondade, virtude, razón…) e dionisíacos (representados polas almas concupiscibles; festa, viño, pobo…). Na traxedia grega de Sófocles e Esquilo, existía o chamado coro, que estaba á parte dos valores. O coro era unha serie de máscaras que adiantaban o destino dos protagonistas. O heroe da obra trataba de evitar que o que contan as máscaras se faga realidade, pero sempre acaba fracasando. A Nietzsche fascináballe a idea do coro, por iso detesta a Eurípides, pois foi o encargado de eliminalo.

A Crítica de Nietzsche á Filosofía Occidental

Nietzsche continúa co seu diagnóstico, e descobre que o erro está na filosofía de Sócrates (por iso fíxase tanto en presocráticos). Sócrates promoveu por Occidente a existencia dunha única verdade. Logo deste, con Platón e o seu dualismo, Nietzsche comeza a desconfiar enormemente na filosofía grega. A idea dos dous mundos era algo que Nietzsche non tragaba, pois para el o único real é o sensible e o intelixible non existe. Nietzsche dicía que o único que existe de verdade é a vida, e por iso hai que vivila aceptando o noso destino, cousa que non facía o heroe da traxedia grega. El cría que unha persoa que non acepta o seu destino, non está vivindo. De aí vén o seu «Amor fati».

Vitalismo: Schopenhauer vs. Nietzsche

En relación coa vida, Schopenhauer dicía que estamos condenados a vivir nun mundo hostil cheo de sufrimento, co destino de ter unha morte horrible. Cría nunha forza vital que facía que non houbese escapatoria desa condena, excepto por tres posibles solucións: o suicidio, a contemplación da arte (non elimina a forza, só a mitiga) ou conseguir o Nirvana/ascetismo (non verse influenciado polas paixóns). Schopenhauer foi un filósofo moi influente en Nietzsche, polo que ambos pensaban que a vida non estaba mediada pola razón, xa que non é capaz de facerse coa realidade, pero o vitalismo de Nietzsche era diferente. Para el, a forza vital tamén existía, pero a diferenza da pesimista e negativa forza de Schopenhauer, Nietzsche cría nunha positiva e optimista, que nos impulsa a superarnos.

A Morte de Deus e o Nihilismo

A última fase da transvaloración, a de propoñer novos valores, está explicada nas obras A Gaia Ciencia e Así Falou Zaratustra. Nelas, Nietzsche anuncia a morte de Deus a través dunha persoa con trastornos psicolóxicos. Di que Deus morreu a causa de que as humanidades non teñen valores propios, facendo referencia aos errados valores occidentais. A xente copia os valores dos demais por medo á nada, a un baleiro, e isto é o Nihilismo, neste caso, negativo. Nietzsche pretendía transformar este nihilismo negativo nun nihilismo positivo, no que cada persoa cree os seus propios valores. A xente do Occidente baseaba os seus valores en Deus e o cristianismo. Nietzsche non quería substituír isto pola ciencia, nin polo Estado nin por outra crenza, senón por unha nova humanidade conformada por «Superhomes» (Übermensch).

O Camiño para Converterse en Superhome

O superhome é un humano superior, libre de dogmas, creador dos seus propios valores e dono da súa vida, a cal vive con intensidade aceptando o seu destino, a morte. Para que alguén sexa un superhome, o seu espírito debe pasar por unha serie de transformacións:

O espírito comeza sendo un camelo, un humano obediente que, por medo, necesita que o guíen. Leva pesadas cargas e atende sempre ao deber; vive para os demais.
Débese pasar a ser un león, alguén que tenta escapar do «Ti debes» (obriga) para chegar ao «Eu quero» (decisión). Dono da súa vontade e pelexa co deber. Non quere a pesada carga moral dos camelos, pero non pode librarse completamente.
Finalmente, para aspirar a ser un superhome, o espírito debe transformarse nun neno, é dicir, en alguén que descobre o mundo, que experimenta todo, que é creativo e inocente e, sobre todo, que ten valores propios.

Conclusión sobre a Transvaloración Nietzscheana

Con isto, as persoas chegarían a ser superhomes, polo que os errados e obsoletos valores occidentais desaparecerían e a transvaloración habería finalizado, dando como resultado unha comunidade de persoas con valores orixinais creados por si mesmos. En resumo, habería que entender o vitalismo ou o sentido da vida que defende Nietzsche, substituír o Nihilismo negativo por un positivo e que os superhomes aumenten, completando así o cambio dos valores ou transvaloración nietzscheanos.

Entradas relacionadas:

Etiquetas: