Perífrases e infinitivo en galego: temporais, modais, aspectuais e usos do «se»

Perífrases temporais

Perífrases temporais: indican futuridade ou inminencia (ás veces intención). Constrúense só con infinitivo.

• Ir + infinitivo
  Ex.: vou ir a Muros, vou comer
  ⚠️ Evitar castelanismo: ✘ vou a ir, ✘ vou a comer

• Estar a / para + infinitivo
  Ex.: está para chegar, está a caer
  (está a caer pode ser tamén aspectual imperfectiva: está caendo.)

• Haber (de) + infinitivo
  Ex.: hei (de) avisar, habemos (de) facelo

• Haber (pretérito) (de) + infinitivo
  Ex.: houbo (de) caer (indica inminencia non cumprida no pasado). Hai quen a considera aspectual imperfectiva.

• Querer + infinitivo
  Con verbos meteorolóxicos: parece que quere chover
  Con suxeito inanimado: as roseiras queren agromar

Perífrases modais

Modais: indican obrigación ou probabilidade. Só se constrúen con infinitivo.

2.1. Obrigativas

• Hai que + infinitivo: hai que estudar, hai que gañar como sexa.
• Haber (de) + infinitivo: has (de) facer o que manden.
• Ter que / ter de + infinitivo: tedes que levalo, tiña de ser así.
• Deber (de) + infinitivo: deben (de) esforzarse máis.

2.2. Hipotéticas e de probabilidade

• Haber (de) + infinitivo: han (de) ser as doce, ha (de) facelo nunha hora.
• Deber (de) + infinitivo: debeu (de) pasar algo.
• Poder + infinitivo (probabilidade): pode ter corenta anos, podo fallar.

Perífrases aspectuais

Aspectuais:

3.1. Imperfectivas

Indican acción non acabada, en desenvolvemento. Constrúense con xerundio ou con infinitivo xerundial.

• Estar + xerundio / estar a + infinitivo: está traballando, está a traballar.
• Andar + xerundio / andar a + infinitivo: anda falando, anda a falar.
• Levar + xerundio / levar a + infinitivo: leva horas falando / a falar.
• Seguir + xerundio: aínda andas amolando?
• Ir + xerundio: imos indo, vou fartando de ti.
• Vir + xerundio: vén cantando coma se nada.

Poden indicar un proceso gradual (vaise achegando) ou ter un matiz reiterativo (leva moitos anos adestrando).

3.2. Perfectivas

Expresan a acción como acabada, un proceso rematado. Xunto coas reiterativas constrúense con participio.

• Acabar de + infinitivo: acaba de chegar, acabei de ler o poema.
• Deixar(se) de + infinitivo: ao verme deixou de fochicar na gabeta.
• Dar + participio: custoume, pero dei por rematado; non dan por rematada a obra.
• Levar + participio: levo andado moito mundo, moito levo aturado. Tamén con valor reiterativo: moitos exames levo feito.
• Ter + participio: sinto non ter chegado a tempo. Tamén valor reiterativo: moitas teño feito.
• Ir + participio: o camiño xa vai andado.

3.3. Reiterativas

Expresan a repetición dunha acción.

• Volver + infinitivo: volveulle dar unha recaída, volvereicho dicir. (Nunca con prep.: volve estar de moda / * volve a estar de moda.)
• Ter + participio: téñocho dito moitas veces, moitas lle teño contado.
• Levar + participio: moitas luras levo matado.

3.4. Incoativas

Expresan o inicio dunha acción.

• Comezar / empezar a + infinitivo: empezou a nevar.
• Botar(se) a + infinitivo: botouse a chorar, botamos todos a correr.
• Poñerse a + infinitivo: e vai e ponse a berrar.
• Dar en + infinitivo: deu en falar e falar… e non paraba.
• Romper a + infinitivo: ao oílo rompeu a rir.

3.5. Terminativas

Indican a acción no seu remate.

• Chegar a + infinitivo: chegou a dicir que eras parvo.
• Vir a + infinitivo: ao final veu a descubrirse a verdade.
• Acabar por + infinitivo: acabou por se anoxar.

Voz pasiva

Voz pasiva: ser + participio (ex.: a declaración foi lida polo secretario). Pode considerarse unha perífrase ou analizarse como unha oración simple atributiva (o participio funcionaría como atributo). É de uso moi escaso na escrita e case inexistente na lingua oral.

O infinitivo conxugado

1. Formación

Fórmase sobre a base do infinitivo nominal, en verbos regulares e irregulares. Exemplo (esquema):

• andar
  and-a-r, and-a-res, and-a-r, and-a-rmos, and-a-rdes, and-a-ren

2. Usos do infinitivo conxugado

2.1. Cando leva suxeito distinto ao da oración principal

• entrou na casa sen o saberen os donos
• ao chegaren as chuvias, sacaban os paraugas

2.2. Cando ten o mesmo suxeito ca oración principal, pero vai con preposición

➡️ Especialmente se vai anteposto:

• para achegáreste a eles, toma precaucións
• antes de marchardes, comede algo

➡️ Se vai posposto, úsase cando hai distancia entre verbo principal e infinitivo:

• seguide polo carreiro ata ver as illas

3. Casos nos que non se usa

• ❌ Nas perífrases verbais
  ✔️ tedes que traballar
• ❌ Cando a preposición é esixida polo verbo
  ✔️ non vos esquezades de cerrar a billa

4. Valores sintácticos

4.1. Oracións completivas (sen nexo)

• estardes atentos é fundamental
• é preciso abrigármonos

4.2. Oracións circunstanciais

➡️ Sempre con preposición (nunca conxunción).

• Finais (para)
  apurade para chegardes a tempo
• Causais (por)
  por falarmos de máis, metémonos nun problema
• Temporais (ao)
  ao chegares, avísame
• Condicionais (de)
  de cociñares mellor, contrataríante
• Concesivas / outros valores (con)
  con choraren, non o van conseguir

Se queres, pódoche facer unha chuleta ultracurta (10 liñas) ou unha comparativa: infinitivo simple vs. conxugado para memorizar mellor 📌📚

O «se» e os seus valores

1. SE recíproco

Condicións:
Dous ou máis axentes realizan unha acción que reciben mutuamente. Pode substituírse por a eles mesmos / a elas mesmas. Suxeito plural. Pode ir con mutuamente.

Tipo e función:
Recíproco (CD / CI)

Exemplos:

• Os amigos abrazáronse emocionados. (CD)
• Gloria e Antón mándanse uns whatsapps antes de se deitaren. (CI)
• Téñense os dous moito aprecio. (CI)
• Paco e Manuela gabáronse moito. (CD)
• Pedro e María maquíllanse. (CD)

2. SE reflexivo

Condicións:
Hai un só axente. O suxeito e se teñen o mesmo referente. Pode substituírse por a el mesmo / a ela mesma / a eles mesmos. Non admite mutuamente. O proceso verbal recae sobre o propio suxeito.

Tipo e función:
Reflexivo (CD / CI)

Exemplos:

• María considérase bastante lista. (CD)
• Os rapaces xa se visten sós. (CD)
• Ana sérvese a comida coas mans sucias. (CI)
• Clara dáse unha alegría cada vez que cobra. (CI)
• Claudia e Xiana danse ánimos antes da carreira. (CI)
• Pedro e María maquíllanse. (CD)

Nota:
Hai verbos transitivos en construción reflexiva onde a acción queda interiorizada no suxeito (erguerse, sentarse, pararse, vestirse). Son CD aínda que non se poida substituír por a si mesmo. Non confundir con verbos pronominais como suicidarse (non existe *suicidar).

⚠️ SE como conxunción (non entra na identificación anterior)

• Conxunción completiva: Dime se xa te chamaron.
• Conxunción condicional: Se coidas o coche, durarache máis.
• Conxunción comparativa (coma se): Chegou tan canso coma se viñese andando.

3. SE pronominal (parte do verbo)

Condicións:
Non pode substituírse por a el / a ela / a si mesmo. Ao eliminar se, a oración é incorrecta ou cambia de significado. O pronome varía coa forma verbal.

Tipo e función:
Parte dun verbo pronominal (formante léxico, sen función sintáctica).

Exemplos:

• Pedro acórdase de todos os seus amigos. → ✘ Pedro acorda…
• Ana esqueceuse de estudar → ✘ Ana esqueceu…
• María alégrase dos éxitos alleos
• Os alumnos queixáronse dos exames
• As rapazas fóronse do concerto
• O veciño suicidouse
• O ordenador estragouse
• A auga conxelouse
• A ventá abriuse (= non abriu no sentido de fender)

4. SE de pasiva reflexa

Condicións:
Non hai axente. O verbo concorda cunha frase nominal que funciona como suxeito. Pódese pasar a pasiva perifrástica (ser + participio). Verbo en P3 ou P6. O se non varía.

Tipo e función:
Marca de pasiva reflexa (impersoal pasiva).

Exemplos:

• Copiábanse os libros á man → Os libros eran copiados
• Os exames suspendéronse polo temporal → Os exames foron suspendidos
• Os pantalóns lávanse do revés → Os pantalóns son / deben ser lavados

5. SE impersoal

Condicións:
Non hai suxeito. Verbo inmobilizado en P3. Non admite pasiva con ser. O se non varía. Equivale a alguén / hai quen.

Tipo e función:
Marca de impersoal activa ou impersonalidade.

Exemplos:

• Convócase os delegados a unha reunión
• Aquí cómese ás dúas
• Na cidade vívese moi ben