Pensamento Filosófico na Grecia Antiga: Anaxágoras, Atomistas, Sofistas e Sócrates

Anaxágoras e o Nous: A Orde do Cosmos

As homeomerías son eternas, inmutables, cualitativamente diferentes, e poden dividirse infinitamente, pero carecen de movemento e, por iso, precisan dun elemento externo que favoreza a súa mestura para xerar o cosmos. Anaxágoras chama nous a ese elemento favorecedor. O nous é a intelixencia: un principio de orde que xurde da organización do cosmos. O nous existe por si mesmo, é independente, eterno e luminoso.

Os Filósofos Atomistas: Leucipo e Demócrito

Leucipo e Demócrito son filósofos atomistas. De Leucipo hai poucos datos para poder ubicalo no tempo. De Demócrito sabemos que tivo unha vida moi longa; máis que presocrático, foi contemporáneo de Platón. Viviu nos séculos IV e III a.C. A teoría máis aceptada na actualidade afirma que Leucipo formulou as ideas fundamentais da teoría dos átomos e que Demócrito as ampliou e perfeccionou. A teoría dos átomos anticipa un dos capítulos máis apaixonantes da física moderna.

Demócrito, a partir da concepción do ser inmutable e eterno de Parménides, engade que ese ser consiste en infinitos seres, chamados átomos, que son homoxéneos, eternos e indivisibles. Non poden ser percibidos polos sentidos xa que ningunha substancia ou elemento os organiza. Son incorruptibles e increados e só se poden percibir pola mente. Os átomos están en constante movemento e precisan do baleiro (non-ser) para desprazarse. Así se orixinou e configurou o mundo natural, que só é un dos infinitos mundos posibles. Os átomos están rexidos polo movemento mecánico, pero non azaroso e non hai ningunha intelixencia eterna que dirixa o seu movemento. Do mesmo xeito, o home é un microcosmos, un mundo en pequeno, e o corpo e a alma parécense aos átomos do universo.

Os Sofistas e Sócrates: Dous Enfoques da Sabedoría

Os Sofistas e o seu Método

O termo sofista significa “o que sabe”. Os trazos máis característicos do método sofista son:

1. O individuo debía educarse en todas as ramas do saber. Os sofistas tiñan un método de ensino enciclopédico no que a cantidade de coñecemento importaba menos que a confluencia deses saberes na mesma cidade para crear unha nova forma de ser humano. Buscaban os coñecementos que puideran ser máis útiles para cada polis.
2. Entendían o coñecemento como un proceso. Non admitían coñecementos absolutos como outros filósofos, senón que para eles o saber era relativo, variable e conectado co tempo.
3. Ademais do seu carácter relativo, o coñecemento é subxectivo. Os xuízos sobre a descrición do mundo dependen de quen os formula.
4. A validez do coñecemento era problemática para os sofistas porque dependía de quen formulara os obxectivos e as prioridades.

Principais Sofistas: Protágoras e Gorgias

Protágoras

Protágoras (século V a.C.) coas súas ensinanzas influíu en Pericles e noutros personaxes políticos do século. Na historia da filosofía, Protágoras é coñecido pola súa afirmación “o home é a medida de todas as cousas”, frase coa que proclama o relativismo do coñecemento e a afirmación do punto de vista persoal. Era moi dado a expoñer antiloxías ou razoamentos contrapostos sempre en función do home-medida e para afondar no seu relativismo. Exemplo: “o que é malo para uns pode ser bo para outros”.

Gorgias

Na mesma liña de pensamento segue Gorgias (século V a.C.). Era un bo orador e o seu pensamento filosófico resúmese en dous puntos:

1. Negación da verdade obxectiva.
2. Afirma que as normas morais son distintas en cada polis, en cada época e, mesmo, varían ao longo da vida do individuo.

Sócrates: Biografía e Pensamento

Sócrates naceu en Atenas (470 a.C.) e faleceu en 399 a.C. Fillo dun escultor e dunha comadrona. Algunha vez comparou o seu traballo filosófico co da súa nai, no senso de que ela axudaba á vida extraéndoa de dentro, o mesmo que un filósofo tamén trata de extraer a verdade sacándoa do interior. Non era aristócrata senón que pertencía ás clases populares. Algunha testemuña fala da súa pobreza. Participou nas guerras do Peloponeso pero viviu sempre en Atenas, afastado da vida política e de cargos oficiais. Tocoulle vivir a decadencia ateniense despois do esplendor do período da democracia de Pericles. Educado no ambiente das rúas atenienses e na liberdade das súas prazas.

Tivo contactos cos sofistas pero non simpatizaba con eles, mesmo chegou a consideralos culpables da decadencia de Atenas. Compartía con eles a preocupación pola educación da xuventude pero, a diferenza deles, non reduce a educación aos aspectos superficiais que perseguían o triunfo fácil na oratoria e na vida política. Orienta a educación cara á práctica consciente do ben, a xustiza e a virtude para formar bos cidadáns e gobernantes.

No 399 a.C. acusárono de impiedade e de corromper á xuventude ensinando crenzas contrarias á relixión oficial do estado ateniense. Non suplicou aos seus xuíces nin tentou fuxir unha vez condenado, porque para el era máis importante acatar as leis que salvar a súa propia vida. Foi condenado a morrer por inxestión de cicuta. Non deixou nada escrito. Optou pola ensinanza oral porque consideraba que a palabra tiña máis forza que a escritura. O seu pensamento e a súa personalidade temos que deducilos das referencias que deixaron os seus discípulos. Un deles foi Platón.

O Método Socrático

O método socrático afástase do método dos sofistas porque tenta superar o relativismo e acadar algunha verdade absoluta e clara. O seu punto de partida consiste en desmontar calquera concepto que, sen fundamento, anida na mente do individuo. A súa ensinanza consiste en conversacións guiadas (diálogos) a base de preguntas e respostas para que o interlocutor chegue a descubrir por si mesmo a verdade sobre o tema tratado. Deste xeito, o verdadeiro saber é o resultado do diálogo ao que se chega despois de examinar as diferentes opinións. Nisto consistía a dialéctica socrática. O segredo do método consistía en saber preguntar ben. Trátase dunha metodoloxía que podemos chamar indutiva, porque parte dunha pregunta concreta e, pouco a pouco, vaise elevando ata chegar a unha definición universal. O método socrático consta de dúas partes fundamentais: Ironía e Maieútica.

A Ironía Socrática

A ironía consiste en recoñecer a propia ignorancia sobre un determinado tema. A través de hábiles preguntas, o mestre fai caer ao discípulo en contradicións ata que este recoñece que tiña un falso saber sobre o tema tratado. Chámase ironía porque o diálogo discorre nun aparente respecto e consideración do mestre ante as afirmacións do interlocutor.