O Patrimonio Lingüístico da Península Ibérica: Galego, Lusofonía e Contexto Histórico Medieval

1. Linguas Oficiais da Península Ibérica

Diversidade Lingüística

A Península Ibérica destaca pola súa diversidade lingüística, con varias linguas oficiais en diferentes territorios.

• Xibraltar: O inglés é a lingua oficial, pero o "llanito" (mestura de español e inglés) é común.
• Andorra: Único estado con catalán como lingua oficial, aínda que tamén se fala castelán e francés.
• Portugal: O portugués é a lingua oficial, con orixes no galego-portugués. O mirandés é cooficial desde 1999.
• España: O castelán é a lingua oficial, única en moitas comunidades e cooficial noutras.

2. Linguas Cooficiais en España e Portugal

Estas linguas conviven coas oficiais nos seus respectivos territorios, gozando de recoñecemento legal e protección.

• Catalán: Falado en Cataluña, nas Illas Baleares e, segundo algúns, na Comunidade Valenciana.
• Valenciano: Existe debate sobre se é unha variedade do catalán ou unha lingua separada.
• Aranés: Lingua occitana cooficial en toda Cataluña.
• Éuscaro: Lingua non románica falada no País Vasco e parte de Navarra.
• Galego: Lingua oficial en Galicia, tamén falada en áreas limítrofes.
• Mirandés: Cooficial en Miranda do Douro (Portugal).

3. Lexislación e Recoñecemento

• Constitución Española: Recoñece o plurilingüismo e a cooficialidade do castelán con outras linguas.
• Estatuto de Autonomía de Galicia: Declara o galego como lingua propia e oficial xunto co castelán.

4. Lusofonía e a Conexión Galego-Portuguesa

Orixe Común e Importancia

O portugués e o galego comparten orixes e un pasado común, facilitando a comunicación con millóns de falantes.

Países Lusófonos

A comunidade de fala portuguesa esténdese por varios continentes:

• Portugal
• Brasil
• Cabo Verde
• Guinea-Bissau
• Guinea Ecuatorial
• Angola
• Mozambique
• Timor Oriental
• São Tomé e Príncipe

5. O Status das Linguas na Península Ibérica

• Oficiais vs. Cooficiais: As linguas oficiais son de uso corrente no goberno, mentres que as cooficiais conviven legalmente nun territorio específico.
• Normalización Lingüística: As comunidades con linguas cooficiais teñen leis para promover e regular o seu uso.
• Outras Linguas: Mención do astur-leonés, o aragonés e a fala de Estremadura, que non teñen recoñecemento oficial pleno.

6. Contexto Histórico-Social de Galicia

A Idade Media

Período comprendido entre a caída do Imperio Romano (século V) e a do Imperio Bizantino (século XV).

Orixe do Galego

O galego sepárase do latín entre os séculos VIII e IX, momento no que Galiza se converte nun polo político e cultural importante.

Sociedade Feudal Galega

• Economía: Agrícola e mariñeira, con actividade artesanal e comercial nos burgos.
• Estrutura Social: Estamental, coa nobreza e o clero acumulando poder, e campesiños e burguesía con menos privilexios.
• Política: Acumulación de poder nos monarcas, diminuíndo o poder señorial. Galiza alternou entre ser reino independente e estar integrada en reinos maiores.
• Cultura e Relixión: Dominio cultural da Igrexa Católica (mosteiros, bibliotecas, universidades).
• Discriminación: Discriminación da muller (limitada ao convento, matrimonio ou marxinalidade) e xenofobia contra xudeus, con persecucións e guetos.

A Importancia de Compostela

Era Compostelá (Séculos XII-XIII)

Etapa de máximo esplendor cultural e político:

• Paz relativa que permite o aumento da poboación e o florecemento do comercio.
• Tensións entre a nobreza e a burguesía, culminando nas Revolucións Irmandiñas.
• Ascenso de Santiago como centro de peregrinación (Camiño de Santiago), xerando intercambio cultural e artístico.
• Papel destacado da nobreza galega na corte astur-leonesa e castelá.
• Manifestacións Artísticas: Arte románica e lírica trobadoresca galaico-portuguesa.
• Máximo Prestixio do Galego: Período de plena normalidade lingüística.

Decadencia de Galiza

A partir do século XIII, iníciase a decadencia política e social ao depender da Coroa de Castela.

• Separación Política: Independencia de Portugal en 1121.
• Unificación: Unificación das coroas de Galiza, León e Castela en 1230.
• Guerras de Sucesión: A nobreza galega apoia a Pedro I, pero Henrique de Trastámara vence, introducindo a aristocracia castelá e a súa lingua.
• Sometemento: Novo conflito sucesorio no século XV, onde os Reis Católicos ocupan Galiza e someten a nobreza.
• Crise Social: Estancamento económico e crise social, con fame e a Peste Negra.

7. O Galego como Idioma

Evolución e Uso

• Orixe: Desde o século VIII, o galego existe como idioma plenamente configurado.
• Uso Oral: Foi lingua exclusivamente oral durante séculos, usada por todos os estamentos sociais (monolingüismo social oral).
• Separación de Portugal: A separación política non implicou un afastamento lingüístico inmediato, pero as linguas diverxeron co tempo.
• Primeiras Mostras Escritas: Finais do século XII e comezos do século XIII (documentos de compravenda, foros, etc.).
• Xeneralización da Escrita: Uso en documentos privados, públicos, xudiciais, eclesiásticos, científicos, historiográficos e literarios (ademais do latín).
• Lírica Galego-Portuguesa: Produción literaria que conta con máis de dous mil textos e 150 poetas.

8. Exemplos Literarios e Narrativos

Texto Expositivo: O Trobador e a Inspiración

Naquel tempo, alá polo século XIII, cando as cantigas eran o noso pan de cada día, atopábame eu, Afonso, non moi lonxe de Compostela. Ía camiño de Padrón, a ver se atopaba inspiración para unhas coplas novas. O sol batía forte e a terra, seca, cuspía po a cada paso. De súpeto, escoitei unha melodía que viña do bosque. Achegueime cauteloso e vin un home sentado sobre unha pedra, cun laúde nas mans. Era un trobador, sen dúbida. Vestía roupas sinxelas pero o seu rostro reflectía a paixón da música.

"Bo día, amigo," saúdei. "A túa música é un bálsamo para esta calor."

O trobador sorriu. "E bo día teña vostede, bo home. Chámome Martim. E vostede, quen é?"

"Afonso," respondín. "Tamén eu ando na procura de versos e melodías."

Martim fixo un xesto para que me sentase ao seu lado. "E que te trae por estes camiños?"

"A verdade," confeséi, "estou bloqueado. Quero escribir sobre o amor, pero non atopo as palabras axeitadas."

Martim pensou un intre. "O amor non se atopa nas palabras, Afonso, senón nas experiencias. Cóntame algunha historia, algo que che sucedera."

Dubidei un pouco, pero finalmente decidín contarlle unha anécdota que me ocorrera hai uns meses. Nunha festa, namorei dunha dama, pero era de tan alta alcurnia que sabía que o meu amor era imposible.

Ao rematar a historia, Martim miroume con comprensión. "Ves, Afonso? Aí está a túa cantiga. Non te centres no amor idealizado, senón na dor e na beleza do amor non correspondido. Esa é a verdadeira esencia da poesía."

As súas palabras resonaron na miña mente. De repente, as ideas comezaron a fluír. Agradecín a Martim o seu consello e, con renovada inspiración, continuei o meu camiño cara a Padrón, coa melodía da miña nova cantiga xa a soar na cabeza.

Tristán e Isolda (Adaptación Contemporánea)

Tristán García, un mozo que descoñece a orixe do seu nome, descobre a historia de Tristán e Isolda nun folletín e obsesiónase coa idea de atopar unha muller chamada Isolda para vivir un amor semellante. Durante o servizo militar, pregunta por Isoldas sen éxito ata que un sarxento lle fala dunha viúva chamada Isolda en Venta de Baños. Tristán viaxa ilusionado para coñecela, pero descobre que é unha anciá churreira. A pesar da desilusión, Isolda emocionarase ao coñecelo, pois sempre soñara con atopar un Tristán. Ao final, Isolda dalle a Tristán uns churros e bica a súa man nun xesto de afecto inesperado.

9. Nota Biográfica

José Antonio Souto Cabo

José Antonio Souto Cabo é un historiador galego especializado na historia medieval de Galicia. A súa investigación céntrase principalmente na historia de Galicia durante a Idade Media, abarcando aspectos sociais, económicos, políticos e culturais. É autor de numerosos artigos e libros sobre a historia medieval galega. Desenvolveu a súa carreira académica en universidades e centros de investigación, contribuíndo á difusión do coñecemento histórico sobre Galicia. As súas investigacións axudan a comprender mellor a evolución histórica de Galicia durante a Idade Media, ofrecendo novas perspectivas e achegas sobre este período.