Panorama da Literatura e Historia Galega: Agrarismo, Nacionalismo e Poesía do Século XX

Contexto Histórico-Social e Movementos Culturais en Galicia (1900-1936)

O período entre 1900 e 1936 en Galicia caracterizouse por un intento de modernización de diversas estruturas, frustrado posteriormente pola Guerra Civil e a ditadura. Neste contexto, xurdiron movementos sociais e culturais de gran relevancia.

O Agrarismo: Loita pola Terra e a Xustiza Social

Entre os séculos XIX e XX, a sociedade rural galega padecía graves carencias derivadas do caciquismo e do sistema foral. No primeiro terzo do século XX, xorde o Agrarismo, un movemento reivindicativo que buscaba combater o atraso das estruturas agrarias, promovendo a planificación do campo e o fin do sistema foral. Este movemento contou co apoio político de sociedades e sindicatos agrarios, como Solidaridad Gallega e Acción Gallega.

O Nacionalismo Galego: As Irmandades da Fala

Como consecuencia da efervescencia social xurdida do agrarismo, naceron as Irmandades da Fala. Estas definían a Galicia como nación e defendían o seu dereito a decidir, para o que consideraban necesario acceder ao poder político. O seu nacemento tivo lugar en 1916 na Coruña, por iniciativa de Antón Villar Ponte, e a partir de aí estendéronse por todo o territorio galego.

O seu órgano de expresión foi a revista A Nosa Terra. O obxectivo inicial das Irmandades era a defensa da lingua, pero a partir do nacemento da Irmandade Santiaguesa, a súa intención cultural ampliouse cara á política.

Na IV Asemblea Nacionalista de Monforte, as Irmandades manifestaron dúas vertentes:

• O grupo coruñés, que defendía unha liña política.
• A Irmandade Nacionalista Galega (liderada por Vicente Risco), que defendía a acción cultural fronte á participación na política.

A ditadura de 1923 provocou que o nacionalismo galego se centrase na actividade cultural. Nesta etapa cultural do movemento das Irmandades, salientamos as seguintes achegas:

1. Creación do Seminario de Estudos Galegos, que logrou a incorporación da lingua galega ao ámbito científico. Colaboraron mulleres e homes que publicaron en galego un conxunto de traballos científicos sobre Galicia.
2. Creación de editoriais.
3. Promoción do teatro.
4. Estudos lingüísticos.
5. Tradución de obras da literatura universal.
6. Promoción do labor dos coros populares.

Lírica Galega do Século XX: Tradición e Renovación

Noriega Varela: A Poesía da Tradición e o Recuncho

Noriega Varela é un expoñente da tradición na lírica galega. A súa obra Do recuncho é un poemario de temática paisaxística no que destacan a montaña e os costumes populares. Elabora unha poesía culta e refinada, que segue tomando como motivo as paisaxes montañesas, pero tratadas cun gusto impresionista que anticipa o hilozoísmo e emprega como recursos a metáfora e a personificación dos elementos naturais. Convértese no poeta das cousas pequenas, cunha actitude de atracción polo humilde, que resulta ser unha manifestación externa da súa profunda relixiosidade.

Ramón Cabanillas: A Renovación da Poesía Galega

Ramón Cabanillas é un grande poeta dos comezos do século XX. Combina os mellores elementos da poesía do Rexurdimento cunha actualización da poesía galega, que grazas a el incorpora elementos básicos das estéticas da poesía europea. A súa obra literaria divídese en catro etapas:

1. Etapa Pregaleguista

   Obras como No desterro e Vento mareiro presentan similitude estética e temática. Nelas, asimila a tradición poética de Rosalía e Curros, coa incorporación de novidades do modernismo. Esta corrente artística realzaba os sentidos, polo que o colorismo e o exotismo son as súas principais características. Hai un grupo reducido de poemas de tema civil, onde denuncia a situación do agro galego desde unha perspectiva de loita agrarista, anticaciquil e antiforal. Destaca a antítese entre o mundo aldeán e o vilán, entre o labrego e o cacique ou fidalgo.

2. Etapa Galeguista

   En Da terra asoballada, o poeta adopta unha actitude máis didáctica. A oposición aldea/vila da etapa anterior pasa a ser o conflito Galicia/Castela. A poesía de Cabanillas contén todos os elementos da ideoloxía das Irmandades.

3. Etapa Mítico-Saudosista

   A reorientación das Irmandades cara a unha liña máis culturalista provoca unha inflexión na poesía de Cabanillas, que se centra nunha reconstrución mitificadora do pasado galego. En Na noite estrelecida, o autor emprende unha actualización da materia de Bretaña para adaptar a complexa lenda medieval da corte artúrica a unha mensaxe patriótica e cristiá, a través de elementos temáticos como o mundo celta, Galicia e o misticismo cristián. Neste intento de escribir unha épica que dignifique o pasado e exalte os valores culturais galegos, Cabanillas segue a liña iniciada por Pondal, pero menos arcaizante e cun influxo modernista evidente. A esta época pertence A rosa de cen follas, que retoma a liña intimista amorosa en clave modernista.

4. Etapa de Posguerra

   Cabanillas deixa de publicar poesía, e en 1959 publica os seus últimos libros de poemas, Da miña zanfona e Samos. Atopamos un Cabanillas que reflexiona de forma amarga e moralizante sobre a mocidade perdida, sobre a vida e a morte.