Panorama da Literatura Galega do Século XX: Correntes e Autores Clave

Contexto Histórico-Social e Poesía (1900-1936)

Galicia tenta modernizarse, pero a Guerra Civil e a ditadura frean ese avance.

Agrarismo

• Sociedade rural, con caciquismo e sistema foral.
• O agrarismo (1907-1914) loita pola mellora do campo e a fin dos foros (abolidos en 1926).
• Destaca Acción Gallega, con Basilio Álvarez.

Nacionalismo: As Irmandades da Fala (1916)

• Defenden Galicia como nación e a lingua galega.
• Primeiro centradas na cultura, logo tamén na política.
• Coa ditadura (1923), volven á cultura: fundan o Seminario de Estudos Galegos, crean editoriais, promoven teatro, música e estudos científicos en galego.

Poesía Anterior á Vangarda

Noriega Varela: Do Ermo

• Poeta da natureza humilde: vermes, toxos, paisaxes. Humanización da paisaxe, descrición de cousas pequenas: toxos, etc.
• Obra destacada: Do ermo.
• Estilo impresionista, espiritual e tradicional.

Ramón Cabanillas: Modernización Poética

Ramón Cabanillas moderniza a poesía galega, combinando tradición e vangarda.

Etapas principais:

1. Agrarista: No desterro, denuncia social.
2. Galeguista: Da terra asoballada, defensa de Galicia.
3. Mítica: Na noite estrelecida, lendas e épica patriótica.

O Grupo Nós (1920–1936): Intelectuais e Renovación Cultural

Conformado por Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Castelao, Cuevillas e outros intelectuais galeguistas. Eran políglotas, cultos, universitarios e moi activos no nacionalismo cultural e político (Irmandades, Seminario, Partido Galeguista). Fundaron a revista Nós, clave para modernizar e europeizar a cultura galega, afastándoa do ruralismo.

Vicente Risco

• Ensaios: Teoría do Nacionalismo Galego (1920) e Nós, os inadaptados (1933).
• Narrativa:
  • Do caso que lle aconteceu ao Dr. Alveiros: relato humorístico e esotérico.
  • O porco de pé: sátira contra a burguesía e os intelectuais acomodados, cun estilo irónico, hiperbólico e caricaturesco.

Ramón Otero Pedrayo

• Narrador prolífico, tamén xeógrafo e ensaísta.
• Novelas destacadas:
  • Os camiños da vida: retrato da Galicia do XIX e da decadencia da fidalguía.
  • A romeiría de Xelmírez: histórica, ambientada na Idade Media.
  • Arredor de si: novela psicolóxica sobre a busca da identidade galega.
• Estilo barroco: descricións detalladas, erudición, digresións e riqueza sensorial.
• Ensaio: Ensaio histórico sobre a cultura galega.

Castelao

• Popular, progresista e defensor da función social da arte.
• Representa as clases populares (labregos, mariñeiros) con humor, lirismo e crítica social.
• Narrativa:
  • Un ollo de vidro: sátira anticaciquil.
  • Os dous de sempre: única novela.
  • Cousas (1926): relatos breves con ilustracións, sinxelos, emotivos e con desenlaces intensos (epifonemas).
• Ensaios: Sempre en Galiza (federalismo e defensa da identidade galega), As cruces de pedra.

As Vangardas en Galicia e a Xeración de 1925

Contexto Europeo das Vangardas

• Ruptura coa tradición artística.
• Movementos como cubismo, futurismo, dadaísmo, surrealismo…
• Características: liberdade creativa, manifestos, innovación estética.

As Vangardas en Galicia

• Convivencia entre o galeguismo cultural (Irmandades, Grupo Nós) e as vangardas.
• Publicación do manifesto vangardista ¡Máis alá! (1922) por Manuel Antonio e Cebreiro.
• Defensa da lingua galega, ruptura co pasado, crítica ao ruralismo.

A Poesía Galega de Vangarda: A Xeración de 1925

• Renovación da lírica galega, influenciados por correntes europeas.
• Comprometidos co galeguismo → vangarda enxebre (sen romper totalmente coa tradición).
• Revistas: Nós, Alfar, Papel de Color, Cristal...

Correntes Poéticas Principais

Neotrobadorismo

• Volta á lírica medieval, pero con innovación.
• Recursos: amor, natureza, paralelismo, refrán...
• Autores: Bouza Brey (Nao senlleira), Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova...)

Hilozoísmo

• Paisaxe personificada e sen presenza humana.
• Combina tradición e vangarda (imaxes visuais, ultraístas).
• Autor: Amado Carballo (Proel, O galo).

Surrealismo

• Mundo subconsciente, onírico.
• Autor: Álvaro Cunqueiro (Poemas do si e non, Mar ao norde).

Creacionismo

• Rexeita a imitación da realidade → crea unha realidade nova.
• Autor: Manuel Antonio (De catro a catro, 1928).

"De catro a catro" de Manuel Antonio: Unha Obra Emblemática

• 19 poemas sobre unha viaxe mariñeira.
• Tema central: O mar e o paso do tempo.
• Estrutura circular (ida, navegación, regreso).
• Estilo: imaxes vangardistas, tipografía libre, léxico mariñeiro, sen rima, sintaxe rota.

Narradores Novecentistas: Rafael Dieste

Rafael Dieste

• Representante da narrativa vangardista. Autor de Dos arquivos do trasno (1926).
• Características:
  • Técnica coidada: mestura tradición oral e recursos cultos.
  • Temas de misterio e lendas populares.
  • Estilo con rupturas temporais, descricións plásticas e finais abertos.

A Prosa Galega de Posguerra

Tras a sublevación fascista, o nacionalismo galego sofre un duro golpe: desaparecen as súas institucións (como o SEG) e publicacións (Nós, A Nosa Terra). O galeguismo reorganízase no exilio co Consello de Galiza liderado por Castelao, mentres no interior toma forza o proxecto cultural do grupo Galaxia, que funda a editorial en 1950.

A primeira novela da posguerra é A xente da Barreira (1951), de Carballo Calero. A partir dese momento, xorden distintas liñas narrativas sen conexión xeracional clara:

Realismo Popular

• Autores destacados: Ánxel Fole (A lus d'o candil, Terra brava).
• Características:
  • Inspirado na oralidade tradicional ("conto contado").
  • Mundo rural, crenzas populares, humor e análise racional.
  • Estilo: naturalismo lingüístico (dialectalismos, castelanismos...).

Realismo Social

• Autor destacado: Eduardo Blanco Amor (A esmorga).
• Historia dun día de excesos de tres personaxes marxinais nunha cidade (Auria), contada por un protagonista ante un xuíz.
• Estilo verosímil, coa lingua popular e fondo social crítico.

Galicia Rural e Emigrante

• Autor destacado: Xosé Neira Vilas (Memorias dun neno labrego, 1961).
• Unha ollada infantil sobre a dureza da vida rural e a represión.
• Tamén trata a emigración e o mundo urbano en obras como Xente no rodicio e Camiño bretemoso.

A Nova Narrativa Galega (NNG): Innovación e Compromiso

A Nova Narrativa Galega (NNG) é un movemento literario que xorde en Galicia a finais dos anos 50 como resposta innovadora á narrativa tradicional. Inspirada por correntes internacionais como o Nouveau Roman francés e autores como Joyce, Kafka ou Faulkner, rompe co realismo e coa literatura de raíz popular, abrindo novos camiños tanto na forma como no contido.

Os autores e autoras da NNG comparten trazos como a formación universitaria, a vivencia da Galicia urbana da posguerra e un forte compromiso coa lingua galega. Publicaron principalmente na colección Illa Nova da Editorial Galaxia.

Características da Nova Narrativa Galega

• Temas: pesimismo, soidade, violencia, morte, mundos simbólicos e angustiosos.
• Personaxes: antiheroes desarraigados, sen nome, desequilibrados e deshumanizados.
• Tempo: ruptura da cronoloxía lineal, con flashbacks e saltos temporais.
• Espazo: ambientes urbanos, escuros e opresivos, afastados do rural.
• Narrador: desaparición do omnisciente, uso da primeira persoa e monólogo interior.
• Estilo: linguaxe sinxela e coloquial, descricións detalladas (obxectalismo), influencia cinematográfica.

Autores e Obras Destacadas da NNG

• Xosé Luís Méndez Ferrín: Percival e outras historias, Arrabaldo do norte.
• Carlos Casares: Vento ferido, Cambio en tres, Xoguetes pra un tempo prohibido.
• María Xosé Queizán: A orella no buraco e narrativa feminista posterior.
• Outros: Gonzalo R. Mourullo, Camilo G. Suárez-Llanos, Xohana Torres, Neira Vilas (Remuíño de sombras).

A NNG modernizou a narrativa galega cun enfoque experimental, simbólico e comprometido. A súa influencia perdura hoxe como unha das achegas máis importantes á literatura galega do século XX.