Panorama da Literatura Galega Contemporánea: Xéneros, Autores e Tendencias Clave

Narrativa Galega Contemporánea (Desde 1975)

1. Fase Embrionaria ou Narrativa Posfranquista (1975-1980)

Durante esta etapa, a narrativa galega comeza un proceso de adaptación á nova realidade democrática. Conviven escritores consagrados como Álvaro Cunqueiro ou Eduardo Blanco Amor, obras publicadas na diáspora, e o espírito innovador da Nova Narrativa Galega.

Un dos autores máis representativos deste período é Carlos Casares, que publica: Xoguetes para un tempo prohibido (1975), Os escuros soños de Clío (1979), Ilustrísima (1980). Neses textos combina o conflito social con elementos formais e estilísticos propios da Nova Narrativa. Estas obras, xunto cos textos de X. L. Méndez Ferrín e outros autores, marcarán o inicio dunha nova xeración de narradores.

2. A Década dos Oitenta: Modernización e Renovación Temática

A partir de 1980 increméntase a publicación de narrativa, favorecida polo auxe dos premios literarios, que animan os escritores a conectar co gran público. Nesta década prodúcese unha modernización da prosa e unha notable renovación temática.

As principais liñas narrativas son:

• Liña memorialista e intimista, cun enfoque de realismo social: A nosa cinza, de Xavier Alcalá.
• Novela histórica ou de ficción histórica: O triángulo inscrito na circunferencia, de Víctor Freixanes; Xa vai o griffón no vento, de Alfredo Conde.
• Narrativa policial: Crime en Compostela, de Carlos R. Reigosa.
• Narrativa experimental, con temas sociais e linguaxe coloquial: Suso de Toro, con Caixón desastre e Polaroid.
• Voces femininas, que achegan unha nova visión literaria: María Xosé Queizán (Amor de tango) e Margarida Ledo.

3. A Década dos Noventa: Consolidación e Diversificación de Xéneros

Convivirán os xéneros iniciados nos 80 con novas formas narrativas, entre as que destacan:

• Novela negra, con influencia do cinema norteamericano adaptado á realidade galega: Xelís de Toro (Non hai misericordia), Xurxo Borrazás (Criminal).
• Ficción científica ou futurista: Soños eléctricos, de Ramón Caride; Nordeste, de Daniel Asorey.
• Narrativa de misterio e terror: Pel de lobo e A biblioteca da iguana, de Xosé Miranda; Historias para ler de noite, de Paco Martín.
• Novela policial e detectivesca: Fóra de xogo, de Manuel Forcadela.
• Narrativa histórica, que se divide en dúas tendencias:
  • Narrativa histórica contemporánea, como Un millón de vacas, de Manuel Rivas.
  • Narrativa memorialística sobre a Guerra Civil, como A lingua das bolboretas, tamén de Rivas, ou Agosto do 36, de Xosé Fernández Ferreiro.
• Literatura infantil e xuvenil, que experimenta un gran crecemento: Agustín Fernández Paz (Cartas de inverno, Trece anos de Branca, Os corredores de sombra), Fina Casalderrey, Concha Blanco, entre outros.

4. Comezos do Século XXI: Diversidade, Tecnoloxía e Novos Talentos

O novo século caracterízase pola diversidade de xéneros, a ampliación temática e o uso das novas tecnoloxías. Os escritores comezan a empregar internet como plataforma de difusión e como espazo de interacción cos lectores. As tendencias actuais inclúen:

• Sagas detectivescas: Diego Ameixeiras, Domingo Villar, Xabier Quiroga.
• Novela histórica: Teresa Moure.
• Formas narrativas vencelladas a blogs e novas tecnoloxías: Anxos Sumai, Berta Dávila (que aborda temas como a saúde mental ou a maternidade).
• Premios literarios destacados:
  • Xesús Fraga, Premio Nacional de Narrativa 2020 por Virtudes (e misterios).
  • Marilar Aleixandre, Premio Nacional de Narrativa 2021 por As malas mulleres.
  • Manuel Rivas, Premio Nacional das Letras Españolas 2024 pola súa traxectoria literaria.

Teatro Galego: Da Posguerra á Modernidade (1940-1975)

2. Teatro no Exilio: A Resistencia Cultural (1940s-1950s)

A comunidade galega exiliada en Bos Aires xogou un papel fundamental na conservación e desenvolvemento do teatro galego:

• Créase a Compañía de Teatro Maruxa Villanueva, que representa numerosas obras.
• En 1941 estréase Os vellos non deben de namorarse, de Castelao, un fito histórico do teatro galego.

Autores destacados deste período:

• Manuel Varela Buxán: teatro costumista e cómico (Taberna sen dono).
• Eduardo Blanco Amor: mestura tradición e vangarda (Farsas para títeres).
• Luis Seoane: centrado no pasado histórico de Galicia (A soldadeira, de temática irmandiña).

3. A Xeración dos 50: O Teatro para Ler

Coa fundación da Editorial Galaxia en 1950, retómanse as publicacións en galego, aínda que baixo estrita censura.

• O teatro é concibido para ser lido, dirixido a unha elite intelectual, xa que as representacións estaban practicamente prohibidas (só se permitían coros folclóricos). Ademais, as obras inclúen personaxes da literatura universal.

Autores representativos:

• Álvaro Cunqueiro: O incerto señor don Hamlet, príncipe de Dinamarca, protagonizado por un personaxe shakespeariano e con influencias da mitoloxía clásica.
• Xohana Torres: introduce protagonistas femininas (A outra banda do Iberr).
• Manuel María: autor de pezas populares denominadas "Autos", como Auto do taberneiro.
• Outros nomes relevantes:
  • Ricardo Carballo Calero (A sombra do Orfeu).
  • Mariñas del Valle (A revolta).
  • Daniel Cortezón (Os irmandiños).

4. A Xeración do 65: O Nacemento do Teatro Independente Galego

A mediados dos anos 60, comezan a agromar asociacións culturais e partidos galeguistas que defenden abertamente a lingua e cultura galegas.

• En 1965, Manuel Lourenzo funda O Facho, o primeiro grupo de teatro independente galego.
• Esta xeración escribe teatro pensado para ser representado, con vocación de chegar ao pobo.
• Nace o teatro independente, e comeza a conformarse un sector teatral profesional.

Fitos importantes:

• 1973: celébrase a primeira Mostra de Teatro de Ribadavia, que dará lugar á formación de numerosos grupos teatrais.
• O Concurso Abrente, paralelo á mostra, impulsará a escritura e publicación de textos teatrais.

Autores máis destacados:

• Manuel Lourenzo: Actor, director, autor e crítico teatral. Fundador de O Facho (1965) e do Estudio de Teatro Casa Hamlet (1983).
  • A súa obra está estruturada en varios ciclos:
  • Ciclo grecolatino: Fedra, Electra.
  • Ciclo de mitoloxía galega: Todos os fillos de Galaad.
  • Ciclo das mulleres apaixoadas: A paixón de Blanda Moore.
  • Ciclo experimental: Veladas indecentes.
• Euloxio Ruibal: Teatro experimental, influenciado polas técnicas do cinema.
  • Obras destacadas: Zardigot // Azos de esguello, unha sátira cómica.
• Roberto Vidal Bolaño: Actor, autor, director, promotor e figura clave no teatro galego. Fundador de Teatro do Aquí.
  • A súa obra é extensa e variada:
  • Temática simbólica con raíces populares: Laudamuco, señor de ningures.
  • Tradición galega e entroido: Ladaíñas pola morte do Meco.
  • Temática existencialista e visión pesimista da vida: Saxo Tenor.

A Poesía Galega Contemporánea (Desde 1975)

A partir de 1976, a poesía galega experimenta unha importante renovación, marcada pola publicación de tres obras clave: Con pólvora e magnolias de X. L. Méndez Ferrín, Seraogna de Alfonso Pexegueiro e Mesteres de Arcadio López-Casanova. Estes autores, que comezaran na etapa do socialrealismo, son considerados os iniciadores dunha nova etapa poética en Galicia.

Os chamados "Novísimos" foron agrupados en diversas antoloxías, e comparten as seguintes características:

• Aínda que seguen tratando temas sociais, evitan o compromiso político directo na poesía.
• Mostran unha forte preocupación pola forma e pola linguaxe, por riba da temática.
• Establecen vínculos intertextuais coa literatura europea.
• Reivindican o atlantismo, identificando Galicia como un pobo celta.
• Adoptan un discurso poético rupturista, con claras influencias vangardistas.

Nesta segunda metade dos anos 70, xorden varios colectivos poéticos que dinamizan a creación literaria. Destaca especialmente o colectivo Rompente, fundado en Vigo por Antón Reixa, Alberto Avendaño e Alfonso Pexegueiro. Reixa será a figura máis relevante do grupo, con obras transgresoras como As ladillas do travesti. Outros colectivos importantes foron Cravo Fondo (Ramiro Fonte, Helena Villar…), Alén (Mato Fondo…) en Santiago de Compostela, e a revista Loia (Manuel Rivas) en Madrid.

A Xeración dos 80: Diversidade Temática e Afastamento do Socialrealismo

Logo do impulso innovador dos Novísimos, a xeración dos 80 afástase definitivamente do socialrealismo e introduce unha gran variedade temática. As liñas principais desta xeración son:

• A terra como espazo simbólico e íntimo, en conexión co eu lírico (Manuel Rivas).
• A poesía erótica e sensual, con simboloxía do sexo (Claudio Rodríguez Fer).
• A presenza da morte como tema central (Lois Pereiro).
• O pesimismo asociado ao paso do tempo (Xavier Rodríguez).
• A autobiografía e o intimismo vinculados a experiencias vitais (Xosé Mª Álvarez Cáccamo).
• O culturalismo: integración de outras artes e referencias á literatura universal (Manuel Forcadela).

A Xeración dos 90: Achegamento ao Público e Novas Estéticas

Na década dos 90 aparece unha nova fornada de poetas, maioritariamente saídos do ámbito universitario, que combinan un bo dominio da lingua coa herdanza da tradición literaria. Esta xeración busca achegar a poesía ao público, promovendo a recitación en espazos culturais diversos.

Tamén nesta etapa xorden múltiples grupos poéticos. Un dos máis destacados é o Colectivo Ronseltz, coñecido pola súa postura crítica fronte á estética culturalista dos 80. A súa obra máis representativa é o poemario paródico Unicornio de cenorias que da Costa da Morte.

As principais tendencias poéticas desta xeración son:

• Poesía feminina e feminista, centrada no erotismo e na sexualidade desde unha perspectiva feminina (Chus Pato, Yolanda Castaño).
• Poética do cotián, con linguaxe directa, ton coloquial e poemas de estilo narrativo (Miro Villar, Fran Alonso).
• Poética do coñecemento e experimental, que mestura rexistros lingüísticos e explora a tensión entre o mundo rural e o urbano (Carlos Negro, Gonzalo Navaza).