Panorama da Literatura Europea e Norteamericana do Século XIX: Romanticismo, Realismo e Simbolismo

O Romanticismo: Características e Manifestacións Literarias

1. Características Xerais do Romanticismo

O Romanticismo é un movemento cultural que se caracteriza pola exaltación da propia individualidade. O ser humano expresa os seus propios sentimentos e ideas, e pérdese a confianza na razón para dar paso á forza das paixóns.

Esta época histórica correspóndese co final do Antigo Réxime e co auxe do liberalismo. Durante as primeiras décadas do século, relaciónase co mundo cabaleiresco medieval. Os seus principais rasgos son:

• Mal de século: un permanente estado de insatisfacción.
• Egocentrismo.
• Desexo de evasión.
• Grande inquietude espiritual.
• Valores patrióticos e nacionais.
• Rexeitamento das normas.
• Tendencia ao simbolismo.
• Idealización do autor e dos espazos.
• Adopción dunha postura historicista fronte á arte.
• A ciencia cobra unha gran importancia social.

2. A Poesía Romántica Europea

• En Alemaña: Os sufrimentos do mozo Werther de Goethe.
• En Inglaterra: Baladas líricas de Wordsworth e Coleridge, e O corsario de Lord Byron.

3. A Novela Histórica Romántica

• Ivanhoe de Walter Scott.
• Os tres mosqueteiros de Alexandre Dumas.
• Os miserables de Víctor Hugo.

Do Realismo ao Simbolismo: Contexto e Desenvolvemento Literario no Século XIX

1. Innovacións Filosóficas, Científicas e Técnicas e a súa Influencia na Creación Literaria: Marx, Darwin e Freud

A Revolución Francesa estendeu as ideas republicanas e liberais por Europa, dando orixe ao liberalismo.

Economicamente, o factor máis importante deste momento é a Revolución Industrial. Son importantes neste período os sectores téxtil, siderometalúrxico e o transporte, e cobra moita relevancia o sector enerxético. Esta situación provoca o despoboamento do campo e o crecemento das cidades, que se enchen de xente á procura de traballo.

Neste contexto, aparecen novas correntes de pensamento como o socialismo, o comunismo e o anarquismo.

• O fundador do socialismo científico foi Karl Marx, quen intentou derrocar o capitalismo co fin de implantar a loita de clases e a ditadura do proletariado. Marx redactou o Manifesto Comunista e O Capital.
• Darwin escribiu A Orixe das Especies.
• É tamén importante a interpretación dos soños de Freud.

2. Da Narrativa Romántica ao Realismo en Europa

O paso do Romanticismo ao Realismo supón tamén o cambio dun movemento eminentemente lírico a outro onde a narrativa predomina claramente.

Características como o nacionalismo ou o desexo de evasión non están presentes na novela histórica do Realismo. As obras realistas están ambientadas nun pasado histórico moi próximo, ás veces mesmo coñecido polo autor. Por exemplo, Guerra e Paz de Tolstoi, que narra a invasión napoleónica de Rusia, sucedida apenas 50 anos antes.

É Víctor Hugo quen mellor personifica como novelista o momento de transición entre ambos os dous movementos. Obras destacadas: Nosa Señora de París e Os miserables.

Algunhas obras e autores plenamente realistas presentan, á vez, a subsistencia de certos trazos románticos. É o caso de Stendhal en O Vermello e o Negro ou Madame Bovary de Flaubert.

O Romanticismo na época realista tamén se manifesta nas irmás Brontë con Cumes Borrascosos.

3. Literatura e Sociedade: Evolución dos Temas e das Técnicas Narrativas do Realismo

Os autores realistas mostran un enorme interese cara ao mundo que os rodea. Defínese como unha arte mimética, é dicir, ten como obxectivo imitar a realidade. A mellor definición desta arte é a que fai Stendhal, para quen a novela é como un espello colocado á beira dun camiño.

O interese polo conflito entre o individuo e a sociedade é un tema recorrente. É o caso de O Vermello e o Negro de Stendhal. Este tema aparece tamén en Oliver Twist de Dickens.

Nalgúns casos o protagonista resólveo con éxito, aínda que abundan moito máis os casos de personaxes que non o conseguen, por exemplo Anna Karenina. A Comedia Humana é unha colección de novelas publicadas por Balzac.

A sociedade segue cobrando importancia fronte ao individuo coa chegada da novela naturalista. A temática destas obras está marcada polo determinismo, é dicir, a crenza de que a conduta dos seres humanos está determinada pola súa herdanza xenética e polo medio no que viven. É o caso de Xerminal de Zola.

Cara a finais do século XIX, a atención dos autores volve desprazarse desde a sociedade ao individuo co Realismo ruso. Pasan a primeiro termo as preocupacións morais e filosóficas. É o caso de Crime e Castigo de Dostoievski.

A busca da obxectividade correspóndese co uso abundante do diálogo e do monólogo. Desta forma, o autor cédelles a palabra aos personaxes en busca dunha maior obxectividade. Os autores recorren ao estilo indirecto libre: é unha forma intermedia entre o discurso do narrador e o do personaxe; é o narrador o que expresa as palabras ou pensamentos dos personaxes incorporados ao seu discurso propio. Para recoñecelo, faise uso da terceira persoa e hai ausencia das verba dicendi.

4. Principais Novelistas de Europa do Século XIX

• Rusia: Guerra e Paz de Tolstoi e Crime e Castigo de Dostoievski.
• Francia: O Vermello e o Negro de Stendhal, Madame Bovary de Flaubert, A Comedia Humana de Balzac e Xerminal de Zola.
• Inglaterra: Oliver Twist de Dickens, Jane Eyre de Charlotte Brontë e Cumes Borrascosos de Emily Brontë.
• Portugal: O Crime do Padre Amaro de Eça de Queiroz.

5. A Literatura Norteamericana do Século XIX

Poesía:

• Contos da Alhambra de Washington Irving.
• Follas de Herba de Walt Whitman.

Prosa:

• O Pozo e o Péndulo de Edgar Allan Poe.
• Moby Dick de Herman Melville.
• As Aventuras de Tom Sawyer de Mark Twain.

6. O Simbolismo

Nas últimas décadas do século XIX, de forma simultánea ao auxe da novela realista e naturalista, prodúcese en Francia unha renovación lírica que pon fin aos últimos restos da estética romántica. O movemento máis importante desta etapa é o Simbolismo, e a súa máxima figura é Baudelaire.

Podemos definir o Simbolismo como unha escola literaria que busca un coñecemento da realidade baseado na intuición. O poeta non debe explicar, senón suxerir. Os autores teñen en común unha actitude rebelde que os arrastra ás adiccións e á marxinalidade. Iso valeulles o sobrenome de poetas malditos. A obra fundamental do movemento é As Flores do Mal.

• Paul Verlaine: outro gran poeta simbolista, o cal busca suxerir e experimenta coa métrica, dando lugar a combinacións inusitadas. Obra destacada: Amor.
• Rimbaud: para el, o poeta debe ser un vidente e, como tal, crea unha poesía moi hermética, de temática ás veces inspirada no ocultismo. Obra destacada: Iluminacións.
• Mallarmé: busca unha poesía bela en si mesma. Caracterízase polo enorme coidado da forma, cun vocabulario exquisito. Desexa suxerir no lector sensacións, sobre todo musicais pero tamén visuais, de aí o cromatismo da súa obra. Obra destacada: Herodías.