Panorama da Lingua e Literatura Galega: Historia e Evolución

Estereotipos e Prexuízos Lingüísticos: A Súa Repercusión nos Usos

A función esencial dunha lingua é a de servir como medio de comunicación entre os membros dunha comunidade e pode concretarse (ou non) noutras máis específicas: función de identidade, familiar, laboral, local, institucional, cultural e internacional. Se nunha comunidade hai dúas linguas en contacto, estas reproducen a xerarquía social existente dentro dela: unha das linguas —a dominante— vai ocupando progresivamente os ámbitos da outra —a dominada— e provocando a súa substitución. A esta lingua dominada ou recesiva (que vai perdendo usos) chámaselle tamén lingua minorizada e é empregada unicamente nos ámbitos socioculturais máis baixos e ignorada ou desprezada nos máis elevados, dos que foi desprazada pola lingua dominante. O concepto de lingua minorizada é sociolingüístico e nada ten que ver co de lingua minoritaria, que é só cuantitativo (cantos a usan?). Pode suceder que unha lingua minorizada sexa a maioritariamente falada na comunidade lingüística, ou pode que non.

Mitos e Realidades sobre o Galego

Un dos moitos obstáculos no camiño da normalización é a vixencia de determinados estereotipos e prexuízos lingüísticos que pretenden transmitir a idea de que a lingua minorizada (o galego no noso caso) non é tan válida para o desenvolvemento como a hexemónica, polo que non ten futuro. Algúns destes prexuízos inclúen:

• O galego é propio do mundo rural.
• O galego non serve para as matemáticas ou a informática.
• O galego non serve para nada fóra do territorio.
• O que hai que aprender é inglés e non galego.
• O galego só o falan os nacionalistas.
• O galego normativo é “inventado”.
• O galego non ten sentido no mundo actual globalizado e con Internet.

Estas son falsas verdades que tamén se aplican noutros casos de linguas minorizadas. Vexamos as refutacións:

• O galego é unha lingua tan válida na cidade coma na aldea.
• O galego serve para calquera ámbito: a Facultade de Matemáticas foi moito tempo das máis galeguizadas.
• O galego ponnos en contacto con toda a comunidade de fala galego-portuguesa.
• Aprender o inglés non ten que ver con falar galego; non se opoñen. Ademais, os falantes bilingües aprenden mellor unha terceira lingua.
• Hai moita xente que non é nacionalista e fala galego.
• O galego estándar está baseado na historia e nos idiomas latinos irmáns.
• No mundo globalizado cómpre ter unha identidade propia e a Internet axuda á difusión do galego.

Se non existisen estes prexuízos, poderiamos falar dun bilingüismo harmónico entre as dúas linguas, unha convivencia pacífica na que cada quen fale o que lle apeteza e domine ben os dous idiomas. Esta solución pode hoxe darse en determinados falantes, mais aínda semella utópica no conxunto da sociedade na que seguen vixentes os citados prexuízos lingüísticos.

As Variedades Dialectais do Galego

O galego presenta tres grandes bloques dialectais: o occidental, o central e o oriental.

Bloque Occidental

Localízase nas zonas da Coruña e Pontevedra. Caracterízase por:

• Presenza de gheada e seseo.
• Uso de formas como “llo”.
• A nivel morfolóxico, o plural fórmase en -ns.
• Uso frecuente de pronomes como “che”.
• No léxico, empréganse formas como “vinche” e termos como “catro” ou “gardar”.

Bloque Central

Abrangue as provincias de Lugo, Ourense e o interior da Coruña e Pontevedra. As súas características inclúen:

• Tamén se dá a gheada e o seseo.
• Mantén as formas “llo” e “llelo”.
• A formación do plural faise con -s.
• O pronome suxeito “ti” adoita substituírse por “tú”.
• Empréganse tamén os pronomes “te” e “che”.
• En canto ao léxico, destacan as variacións no pretérito como “colliches” en lugar de “colleches” e tamén se manteñen as formas “catro” ou “gardar”.

Bloque Oriental

Corresponde ao leste de Galicia e ás zonas de Asturias, León e Zamora. As súas particularidades son:

• Non se dá nin gheada nin seseo.
• Usan as formas “llo” e “llelo”.
• Os plurais fórmanse en -is para palabras que rematan en -l.
• Os diminutivos rematan en -ín, como en “camiñín”.
• Mantéñense os pronomes “te” e “che”.
• Consérvase a pronuncia das secuencias -CUA- e -GUA-, como en “cuatro” e “guardar”.

Lingua e Situación Sociolingüística en España e Portugal

A continuación, preséntase un panorama da situación sociolingüística de diversas linguas:

• Catalán: Fálase en Cataluña, Baleares e a Comunidade Valenciana, con máis de 10 millóns de falantes. O seu ensino é obrigatorio, ten normas establecidas e é oficial. A súa situación é de crecemento.
• Galego: Fálase en Galicia, con máis de 2 millóns de falantes. Tamén é de ensino obrigatorio, conta con normas, é oficial e a súa situación é estable, aínda que con leves signos de retroceso.
• Éuscaro: Localízase no País Vasco e Navarra, con máis de 750.000 falantes. O seu ensino é obrigatorio, ten normas, pero a súa oficialidade é parcial. A situación é de leve mellora.
• Portugués: Falado en Portugal e Brasil, ten máis de 260 millóns de falantes. O seu ensino é obrigatorio, con normas establecidas e recoñecemento oficial. A súa situación é de expansión.
• Asturleonés: Fálase en Asturias, León e Zamora, con arredor de 100.000 falantes. O ensino é opcional (aínda que nun momento se indicou como obrigatorio), non conta con normas oficiais nin é lingua oficial. A situación é de retroceso, especialmente en España, aínda que se conserva en Miranda do Douro.
• Aragonés: Con uns 10.000 falantes en Aragón, ten ensino opcional, normas propias e é unha lingua recoñecida con protección, pero non oficial. A súa situación é regresiva.
• Aranés: Falado en Lleida e no sur de Francia, conta con uns 2.000 falantes. O ensino é opcional, con normas establecidas, é oficial parcialmente, e a situación mantense estable ou lixeiramente mellorando.

A Poesía das Irmandades da Fala

Contexto Histórico e Cultural

O inicio do século XX en Galicia está marcado por profundas transformacións sociais e económicas: declive da fidalguía rendista, auxe da burguesía industrial e financeira, urbanización e éxodo rural. Lingüisticamente, o galego segue a ser a lingua maioritaria, pero relegada aos sectores populares e sen presenza nos ámbitos oficiais, dominados polo castelán.

Neste contexto xorde o nacionalismo galego, que defende a oficialización do galego e a autonomía de Galicia. Arredor deste movemento nacen dous grupos fundamentais: as Irmandades da Fala e o Grupo Nós, que impulsan unha nova etapa da literatura galega.

Tras o esplendor do Rexurdimento, a poesía deste comezo de século mostra certa continuidade temática e formal, especialmente entre os autores das Irmandades. Paralelamente, desde a segunda década do século, comeza unha literatura renovadora influída polas vangardas europeas, coa chamada xeración novecentista. Na prosa, destaca a produción do Grupo Nós, que introduce a novela moderna, o ensaio e un teatro máis elaborado.

Características da Poesía das Irmandades

Esta poesía desenvólvese no contexto do movemento agrarista, especialmente a través de Acción Galega, liderada por Basilio Álvarez, que denuncia os foros e a explotación do campesiñado. Estas loitas terán un forte impacto na obra de poetas como Ramón Cabanillas.

A poesía deste grupo presenta liñas temáticas continuístas respecto do século XIX:

• Costumismo ruralista.
• Historicismo celtista (herdanza de Pondal).
• Intimismo sentimental (influencia de Rosalía).
• Reivindicación cívica (na liña de Curros Enríquez).

Os principais autores son Noriega Varela, Crecente Vega, Vitoriano Taibo e, sobre todo, Ramón Cabanillas, quen introduce elementos máis innovadores.

Noriega Varela: Do Ermo

A súa obra está recollida no volume *Do ermo*, con dúas tendencias principais:

• Costumismo ruralista: con descricións de escenas campesiñas, uso de métrica popular e ambientación rural.
• Lirismo da natureza: con visión franciscana e sinxela da paisaxe, destacando a beleza dos pequenos elementos naturais fronte ao mundo humano. Usa tanto formas sinxelas como versos cultos (por exemplo, o soneto), influído polos clásicos latinos e o saudosismo portugués.

Ramón Cabanillas: Figura Central

Figura central da poesía das Irmandades. Comprometido co nacionalismo e co movemento agrarista, introduce elementos modernistas e unha ampla variedade de influencias (clásicos greco-latinos, modernismo hispano, folclore galego, Curros, Rosalía...).

A súa obra divídese en dúas modalidades:

Poesía Lírica de Cabanillas

De estilo sinxelo (versos de arte menor, octosílabos, rima asonante), presenta tres liñas temáticas:

• Costumismo: paisaxe, vida diaria e personaxes típicos da aldea.
• Intimismo: recordos amorosos e identificación coa natureza, como en *A rosa das cen follas*.
• Poesía cívica: a máis representativa. Con ton combativo e estilo directo, denuncia as inxustizas sociais e reivindica a identidade galega. Exemplos destacados: *Acción galega*, *En pé*, *Lume no pazo*, todos en *Da terra asoballada*, *No desterro* e *Vento mareiro*.

Poesía Narrativa de Cabanillas

Obra culminante: *Na noite estrelecida*, que recrea a materia de Bretaña (rei Artur, Escalibor, Santo Grial) con localización galega e simbolismo nacionalista.

Formalmente, destaca polo uso de:

• Versos alexandrinos.
• Léxico culto e sintaxe complexa.
• Recursos como metáforas, comparacións e hipérboles.
• Estruturas variadas (octosílabos, sextinas rubenianas).

Divídese en tres partes:

• *A espada Escalibor*.
• *O cabaleiro do Santo Grial*.
• *O soño do Rei Artur*.

As Vangardas na Literatura Galega

A partir da década dos 20 do século XX, a poesía galega experimentará unha renovación estética debido á influencia das vangardas europeas, propiciada tamén pola vocación universal e o afán modernizador da cultura e a lingua galegas, protagonizada polo Grupo Nós.

As vangardas son un movemento estético que produce unha fonda renovación dos campos artísticos a través da busca da orixinalidade, da ruptura radical coa tradición, de temáticas e formas pouco convencionais. A diferenza da concepción artística tradicional, que intentaba reproducir fielmente a realidade, as vangardas pretenden transformala, reinterpretala a partir da visión persoal do artista. Agora a arte ten sentido en si mesma e é unha arte cerebral, antisentimental. Preséntanse de modo fragmentario (os -ismos) e danse a coñecer a través de manifestos provocadores. Con respecto á literatura, destacan o surrealismo, futurismo, dadaísmo, cubismo e creacionismo. E aínda sendo movementos relativamente efémeros, deixaron unha fonda pegada nas distintas manifestacións artísticas ata a actualidade.

Características Particulares das Vangardas Galegas

En Galicia non existiron escolas vangardistas como tal, xa que as vangardas galegas posúen características propias: non renuncian ao compromiso coa situación sociocultural, non rompen completamente coa tradición nin se afastan do sentimentalismo. Porén, ao igual ca as europeas, si contaron con revistas como *Ronsel* ou *Alfar*, aínda que tamén publicaron en *A Nosa Terra* e *Nós*, e cun interesante manifesto, “Máis alá!”, asinado en 1922 por Manuel Antonio e Álvaro Cebreiro, no que se realiza unha crítica radical á tradición, se exalta a liberdade creadora e o individualismo e se reivindica o uso do galego. Manuel Antonio é o gran poeta vangardista galego.

A figura máis relevante da vangarda plena é Manuel Antonio, que se move dentro da órbita do creacionismo, movemento que pretende captar a esencia da realidade e reinterpretala desde a óptica persoal do poeta. Destaca o poemario *De catro a catro* (1928), presentado como un diario sentimental dunha travesía mariña, unha singradura que é unha alegoría da vida. De estrutura circular (“Intencións”, 1º poema; “Adeus”, poema final), componse de dezanove poemas centrados no mar, que xunto coa soidade radical, o paso do tempo e o contrapunto da terra, aparecen como principais temáticas. A paisaxe marítima representa o estado de ánimo do poeta, polo que Manuel Antonio non persegue a deshumanización propia da vangarda.

Incorpora tamén características expresivas propias do futurismo (ausencia de puntuación) e do cubismo (xustaposición de imaxes). Presenta imaxes e sintaxe rupturista co afán de evitar a representación mimética da realidade. Os títulos de todos os poemas funcionan como *leitmotivs* (idea recorrente). Este poeta rianxeiro modernizou a poesía galega, tanto na lingua (introduce estranxeirismos, cultismos e léxico mariñeiro) coma na forma (na disposición tipográfica dos versos, versolibrismo) e no tema (visión do mar desde dentro).

O Surrealismo na Poesía de Álvaro Cunqueiro

Tamén se insire na vangarda Álvaro Cunqueiro cunha estética vinculada especialmente ao surrealismo en títulos como *Mar ao norde* e *Poemas do si e o non*. Esta parte da súa profusa obra é de expresión próxima ao surrealismo pola abundancia de metáforas irracionais e un marcado gusto pola inspiración onírica (o mundo dos soños). Cunqueiro achégase tamén á poesía neotrobadoresca, como se recolle máis adiante.

Movementos Paralelos ás Vangardas: Neotrobadorismo e Hilozoísmo

Estas dúas escolas poéticas desenvolvéronse de maneira paralela ás vangardas sen ser consideradas como tal, debido a que non rompen totalmente coa tradición poética galega anterior. Constitúen, xa que logo, unha “vangarda matizada”.

Por un lado, o neotrobadorismo nace tras o descubrimento e difusión da poesía medieval galego-portuguesa. Os poetas novos, marabillados ante a beleza das vellas cantigas, inspíranse nelas e introducen nas súas creacións líricas recursos estilísticos (paralelismo, refrán), ou ambientación e léxico similares. Destacan Fermín Bouza Brey, con *Nao senlleira*; Álvaro Cunqueiro coas obras *Cantiga nova que se chama riveira* e *Seitura*, e *Herba aquí e acolá*, que combina os temas e técnicas dos cancioneiros medievais con atrevidas imaxes vangardistas. Esta corrente concorda co pensamento galeguista daquel tempo, pois así a literatura galega recuperábase logo da existencia dunha etapa pasada de esplendor literario.

Por outro lado, o hilozoísmo (ou animismo ou imaxinismo) é unha tendencia próxima á vangarda que presenta a natureza humanizada, animada, polo que se continúa coa liña animista de Noriega Varela. Nos poemas hilozoístas hai unha descrición metafórica moi orixinal da paisaxe galega. O seu principal expoñente é Amado Carballo, autor de *Proel* e *O galo*.

O Teatro do Primeiro Terzo do Século XX: Irmandades, Vangardas e Grupo Nós

A preocupación por unha Galicia e unha cultura galega máis aberta e universal terá tamén a súa consecuencia no ámbito teatral, no que se van producir transformacións na maneira de concibir os textos e os espectáculos deles derivados. Así, fronte ao teatro máis rexional herdado de finais do século XIX, vai xurdir o Conservatorio Nacional de Arte Dramática. E prodúcense estes cambios:

• Fronte ao ambiente rural, aparece o urbano.
• Abandónase o folclorismo e búscase o universalismo.
• De centrarse na narratividade, agora interesan os aspectos formais e escénicos, a propia dramaticidade.

Polo tanto, se no comezo do século XX, atopamos unha serie de autores que integran o denominado “teatro rexional”, a partir da segunda década do século, aparecen tres grupos de maior importancia: os autores das Irmandades da Fala, o denominado teatro das vangardas e o dos autores do Grupo Nós. Coas Irmandades aínda se procura a intencionalidade didáctica e social, mais logo para o Grupo Nós e o teatro das Vangardas terá moito valor a orixinalidade artística, a arte pola arte. Nesta altura, supérase o uso diglósico da lingua galega no teatro, pois personaxes que representan as diferentes clases sociais falan en escena en galego, en liña co afán normalizador que se persegue.

O Teatro das Irmandades da Fala

As Irmandades da Fala foron os verdadeiros impulsores do xénero dramático ao apostaren por un teatro de calidade que priorizaron como ámbito en que gañar prestixio social para o idioma (normalización lingüística) e como medio de propaganda galeguista. Entenden o teatro como un importante vehículo pedagóxico e de intervención social. Con este fin, crearon o Conservatorio Nacional da Arte Galega (1919), convertido uns anos máis tarde na Escola Dramática Galega. Deste modo, superouse o teatro rexionalista anterior, moi apegado á ambientación ruralista e á temática costumista, social e histórica.

Este Conservatorio Nacional da Arte Galega, impulsado polo tamén fundador das Irmandades da Fala Antón Vilar Ponte, estreouse coa obra *A man da santiña*, de Ramón Cabanillas, escritor sempre ao servizo da causa galeguista. Nesa obra, úsase por primeira vez a lingua galega en boca das clases altas. O autor cambadés tamén é o dramaturgo de *O Mariscal*, a súa principal peza dramática e obra cume do teatro das Irmandades, escrita en colaboración con Vilar Ponte, a petición deste, desexoso dunha peza de intención política coa lenda de Pardo de Cela, mitificado como abandeirado da oposición galega ao centralismo de Castela na época dos Reis Católicos.

O Teatro do Grupo Nós

Como noutros xéneros, co Grupo Nós chega a madurez definitiva ao teatro, achegando a modernidade das novas tendencias europeas, con elementos simbólicos e vangardistas. Baixo a inspiración de Castelao, elaboran un “teatro de arte”, un teatro espectáculo ou total que se focaliza por primeira vez nos elementos escénicos.

• Risco: Escribe *O bufón de El-Rei*, un drama ambientado no medievo con alusións á materia de Bretaña. A través do personaxe do bufón, reflexiónase sobre a natureza humana e sobre as paixóns que condicionan o comportamento ético das persoas.
• Otero Pedrayo: É o autor máis prolífico. Podemos salientar a traxedia *A lagarada*, unha crítica da miseria económica e moral da sociedade rural na que inclúe cantos corais e escenas líricas fantásticas. Tamén compón *Teatro de máscaras*, dezaseis pezas breves consideradas un exemplo de beleza plástica.
• Castelao: Só escribiu unha peza, *Os vellos non deben de namorarse* (ver texto 2 – exercicio 5.2), a obra máis coñecida e representada deste período. Escrita entre 1931 e 1939 e estreada en 1941 no exilio americano, en Bos Aires, foi daquela un acontecemento cultural de primeira magnitude. Castelao encargouse da parte textual e do deseño plástico do espectáculo en si. A obra estrutúrase en tres actos ou lances, como os denomina Castelao, seguidos por un epílogo. Trata o amor a destempo de tres vellos que pretenden a tres mozas, o que causará o seu escarnio e a morte. Estamos, polo tanto, ante unha traxicomedia que funde tradición, simbolismo e expresionismo nun espectáculo global. A innovación atópase na mestura de elementos artísticos de distinta índole (texto, canto, música, danza, decorados…); o simbolismo da escenografía (cores do vestiario, xogos coas luces e co escenario, etc.); e o carácter guiñolesco das escenas expresionistas (caretas e caras pintadas, espantallos…). A peza constitúe, en palabras do autor, unha farsa pensada para o divertimento, desprovista de intención moralizadora, na que lles dá moita importancia aos artificios escenográficos (vestiario, decorados…), mediante os cales busca o Grupo Nós a modernización do teatro galego.

O Teatro das Vangardas

Por último, aínda que non existe un teatro de natureza vangardista en Galicia, algúns escritores como Xaime Quintanilla e sobre todo Rafael Dieste modernizan o xénero, pois foxen do historicismo e o tradicionalismo e procuran o simbolismo. Entre os autores vangardistas ou tamén chamados novecentistas, destaca Rafael Dieste coa obra *A fiestra baldeira* (ver texto 3 – exercicio 5.3), unha comedia de ambientación mariñeira que reflexiona sobre a identidade galega individual e colectiva. A trama xira en torno ao retrato dun vello mariñeiro enriquecido na emigración que decide que lle pinten como fondo, a través dunha fiestra, unha escena do porto da vila. A familia do mariñeiro considérao inapropiado porque pon en evidencia as súas orixes humildes.

Poesía Galega Contemporánea (1975-2000)

A poesía galega experimentou profundas transformacións desde finais do século XX ata comezos do XXI, influenciada polos cambios sociopolíticos e culturais que marcaron a evolución da sociedade galega. A morte de Franco en 1975 iniciou unha transición democrática que culminou coa aprobación do Estatuto de Autonomía de Galicia en 1981, permitindo unha maior presenza do galego na educación e na administración, o que impulsou a produción literaria.

Diversificación Temática e Formal

No ámbito poético, as últimas décadas do século XX foron testemuñas dunha diversificación temática e formal sen precedentes. Durante os anos setenta e oitenta, a poesía comezou a explorar novas vías expresivas, afastándose do realismo social para adentrarse nunha estética máis experimental e culturalista. A publicación de *Con pólvora e magnolias* de Xosé Luís Méndez Ferrín en 1976 foi fundamental neste cambio de rumbo, introducindo unha visión poética que combinaba a exploración lingüística cun marcado carácter mítico e introspectivo.

A década dos noventa consolidou a renovación poética, caracterizada por unha maior presenza de mulleres escritoras, unha apertura cara ao culturalismo e a integración de elementos doutras disciplinas artísticas. Xurdiron diversas correntes dentro da poesía galega contemporánea, como:

• Formalismo: que priorizaba a beleza lingüística.
• Poesía da experiencia: que se centraba en vivencias persoais e sociais.
• Experimentalismo: que exploraba novas estruturas poéticas.
• Recuperación da voz feminina: con autoras como Xela Arias e Ana Romaní.

A Poesía Galega no Século XXI

No século XXI, a poesía galega continuou a súa evolución, incorporando o uso de internet e redes sociais como novos canais de difusión. Promovéronse videopoemas e blogs, o que permitiu unha maior interacción cos lectores e a expansión do alcance da poesía. Ademais, colectivos poéticos como *Rompente* e *Batallón Literario da Costa da Morte* xogaron un papel esencial na consolidación de novas formas e discursos poéticos.

En definitiva, a poesía galega de finais do XX e comezos do XXI foi un reflexo dos cambios sociais e culturais, evidenciando unha constante busca de novas formas de expresión, exploración da identidade e renovación da linguaxe poética. Se desexas profundar nalgún aspecto específico, dimo e axudareiche.

Narrativa Galega Posterior a 1975

Desde 1975, coincidindo coa transición democrática en España, a narrativa galega experimentou un forte desenvolvemento. A busca dunha identidade cultural propia e a consolidación do galego como lingua literaria impulsaron unha expansión significativa da novela e do relato curto.

A Transición (1975-1982)

Durante os anos da transición (1975-1982), conviviron obras que seguían modelos previos con novas propostas formais e temáticas. Autores como X.L. Méndez Ferrín e Camilo Gonsar continuaron a explorar tendencias da Nova Narrativa Galega, mentres que Carlos Casares apostou por renovar o modelo tradicional con títulos como *Xoguetes para un tempo prohibido* e *Ilustrísima*. Neste período, a novela histórica e experimental comezou a gañar relevancia con títulos como *Un home de Vilameán* de X. Bernárdez Villar.

Consolidación e Diversidade nos Anos 80

Os anos 80 marcaron a consolidación da narrativa galega como sistema literario propio, con gran diversidade de estilos e temáticas. Destacaron varias correntes:

• Narrativa memorialística e intimista: con Xavier Alcalá (*A nosa cinza*), X.M. Martínez Oca e Ramiro Fonte.
• Novela histórica: con Víctor Freixanes (*O triángulo inscrito na circunferencia*) e Alfredo Conde (*Xa vai o griffón no vento*).
• Narrativa policial: iniciada por Carlos Reigosa con *Crime en Compostela*.
• Narrativa experimental: con Suso de Toro (*Polaroid*), Xurxo Borrazás e Xosé Carlos Caneiro.
• Narrativa bravú e urbana: representada por Manuel Rivas (*O lapis do carpinteiro*).

Evolución nos Anos 90 e Século XXI

Nos anos 90 e principios do século XXI, a literatura galega seguiu evolucionando, consolidando o relato curto como formato preferido e ampliando temáticas. Destacaron:

• Novela histórica: con Darío Xohán Cabana (*Morte de rei*) e Xesús Rábade Paredes (*Branca de Loboso*).
• Memoria da Guerra Civil: abordada por Xosé Fernández Ferreiro (*Agosto do 36*).
• Narrativa feminista: con autoras como María Xosé Queizán, Marilar Aleixandre e Rosa Aneiros.
• Novela negra: con Diego Ameixeiras e Domingo Villar.
• Literatura infantil e xuvenil: con Paco Martín (*As cousas de Ramón Lamote*) e Ledicia Costas (*Escarlatina, a cociñeira defunta*).

Coa chegada das novas tecnoloxías, a narrativa galega incorporou internet e redes sociais como canles de difusión, impulsando novos formatos como os videopoemas e os blogs. Ademais, colectivos literarios como *Batallón Literario da Costa da Morte* e *Rompente* contribuíron á renovación do panorama literario.