A Orixe do Movemento Obreiro: Ideoloxías, Loita de Clases e as Internacionais (Séculos XIX-XX)

1. Os Problemas da Sociedade Industrial

A Revolución Industrial e o capitalismo trouxeron consigo unha serie de problemas para unha das clases sociais que xorde: o proletariado. O obxectivo máximo de todo empresario é o de **reducir gastos** e aumentar os beneficios. Por iso, os traballadores operaban en condicións insalubres, o que provocaba frecuentes enfermidades.

Ao obreiro esixíaselle arredor de 14 horas diarias de traballo (mesmo domingos e festivos, aínda que en ocasións se reducían a algunhas horas estes días), chegando ás veces ata as 18 horas con breves tempos de descanso para comer. O salario de miseria apenas cubría as necesidades máis vitais e ademais variaba, podendo subir, aínda que o máis frecuente era que descendese debido á cantidade de paro existente.

En caso de enfermidade, o obreiro debía buscar e pagar un substituto, descontándoselle os días que pasase sen traballar. As leis defendían sempre o empresario de tal forma que este podía despedir os traballadores cando quixese sen ter que abonar ningún tipo de **indemnización**. Por outra banda, os empresarios acudían á man de obra feminina e infantil (empregábanse nenos de ata 5 e 6 anos), abonándolles só un terzo do salario que recibían os homes.

Polo que respecta á vivenda, esta era insalubre, húmida e mal ventilada, e en moitos casos vivían máis persoas das que o espazo permitía. A consecuencia de todo isto era a proliferación de enfermidades.

2. Inicios do Movemento Obreiro

Pouco a pouco, os obreiros foron tomando conciencia da súa mala condición de vida e da necesidade de unirse entre eles nun verdadeiro movemento obreiro que lles permitise mellorar tanto en salarios como nas condicións de traballo.

Os primeiros en asociarse foron os obreiros máis cualificados, os que posuían unha maior formación, e posteriormente uníronse os obreiros cunha menor formación. Loxicamente, o movemento obreiro comezou en Inglaterra porque este foi o país que primeiro se industrializou.

a) O Ludismo

Recibe este nome porque o líder deste movemento foi o obreiro inglés Ned Ludd. Consistía nun movemento mecanoclasta (destrución de máquinas por considerar os obreiros que eran estas as que lles arrebataban os postos de traballo).

O ludismo iniciouse en Inglaterra, pasando logo a outros países. Os gobernos reaccionaron con leis que condenaban os destrutores de máquinas con penas que chegaban ás veces á de **morte**. En 1824, o Parlamento Británico aprobou o dereito de asociación, pero con moitas trabas, xa que só se permitían as asociacións locais e por oficios.

b) O Cartismo

Recibe esta denominación porque no ano 1839 a Asociación de Traballadores presentou no Parlamento a chamada Carta do Pobo, na que os traballadores reclamaban o sufraxio universal para desta maneira poder crear partidos políticos obreiros que, unha vez no Parlamento, puidesen redactar leis que favorecesen a clase obreira.

A petición dos obreiros non foi **aceptada**, pero supuxo un primeiro paso que co tempo acabaría prosperando.

c) O Sindicalismo

Os sindicatos son **agrupacións** de obreiros que teñen como obxectivo defender os intereses da clase traballadora. O primeiro sindicato aparece en Inglaterra baixo a denominación de Trade Unions, que en principio estaba constituído por obreiros cualificados e posteriormente por todos os obreiros, independentemente do seu grao de formación.

Este sindicato traballou na **clandestinidade** ata que no ano 1857 foi legalizado. Sen embargo, noutros países o recoñecemento dos sindicatos foi máis tardío, a partir do último terzo do século XIX e principios do XX.

3. Principais Ideoloxías do Movemento Obreiro

a) O Socialismo Utópico

Os seus principais pensadores son Saint-Simon, Fourier, Blanc e Blanqui, que propoñen unha sociedade máis igualitaria logo de convencer ás clases máis ricas de que teñen que perder parte da súa riqueza para dar así lugar a unha sociedade máis xusta.

b) O Marxismo ou Socialismo Científico

Recibe este nome de Marx, que é quen a formula. A súa filosofía denomínase Materialismo Dialéctico. É materialismo porque a materia (a economía) é anterior ás ideas (a política) e ademais á condición.

Dicimos que é dialéctico porque se establece unha loita entre un elemento (tese) e o seu contrario (antítese). Como resultado do enfrontamento entre ambos elementos aparece a síntese. No caso da sociedade capitalista, a burguesía é a tese e o proletariado a antítese. O enfrontamento entre ambos grupos sociais dá lugar á síntese, que vén a ser o socialismo.

A teoría de Marx sobre a historia recibe a denominación de Materialismo Histórico, entendendo como materia a economía. Calquera cambio que se produce na materia, é dicir, na economía, dá lugar a un cambio na política. Así, no Antigo Réxime, a economía feudal dá lugar a un sistema político de tipo absolutista. Sen embargo, na economía capitalista, este sistema dá lugar a un sistema político de tipo liberal.

Polo tanto, o importante dunha sociedade é o económico, xa que é o elemento que dá lugar aos cambios que se producen nela. O socialismo, que como sabemos aparece como consecuencia da vitoria do proletariado sobre a burguesía, é para Marx o sistema ideal, xa que ao dar lugar a unha sociedade igualitaria onde todos son iguais, non hai enfrontamento entre as persoas e, polo tanto, xa non é necesario o Estado.

c) O Anarquismo

Este termo procede da partícula privativa “an-”, que significa “sen”, e de “arquía”, que significa “poder”. Polo tanto, a anarquía é un sistema que defende unha sociedade sen poder. Esta doutrina aséntase nos seguintes puntos:

1. Eliminación do Estado, porque este é o instrumento que utilizan os poderosos para dominar o resto da sociedade.
2. Eliminación da Igrexa como institución, xa que esta lles impón aos homes unha serie de mandamentos.
3. Os anarquistas tamén están en contra da propiedade privada porque defendían unha sociedade igualitaria.

Para chegar a unha sociedade totalmente anarquista, onde todos os individuos sexan iguais (porque xa non haberá clases), é necesaria unha revolución que remate co capitalismo para abrir paso a unha sociedade anarquista. Esta sociedade organizaríase en torno a comunas autoxestionarias, é dicir, para a toma de decisións reuniríanse en asemblea e cada individuo faría as propostas que considerase oportunas, votándose logo e sendo elixida aquela que conseguise un maior número de votos.

Dentro do **anarquismo** distinguimos dúas correntes: a dos **anarcocolectivistas**, defendida por Proudhon, que consideraban que os froitos da terra podían privatizarse; e os **anarcocomunistas** (ou anarcosocialistas), con Kropotkin, que propoñían que todo debería ser da colectividade.

d) A Doutrina Social da Igrexa

A preocupación polas condicións de vida dos obreiros preocupou algúns eclesiásticos como Lemainno, o bispo alemán Ketteler ou o español Padre Vicent, fundador dos Círculos Católicos, centrados na creación de cooperativas obreiras ao tempo que demandaban establecer normas máis favorables para o traballo infantil e feminino.

A pesar da intervención destes tres relixiosos, o Vaticano mantíñase totalmente á marxe, polo menos nun principio, ata que en 1891 o Papa León XIII abordou esta cuestión coa intención de frear as ideas marxistas. Na súa encíclica “Rerum Novarum” expón as ideas da Igrexa **sobre** as condicións de miseria nas que vivía a clase baixa, pero faino desde uns principios totalmente distintos do **marxismo** e do **anarquismo**, doutrinas ás que considera totalmente contrarias ao cristianismo.

A Igrexa Católica achegou as seguintes solucións:

• Procurar que as clases enfrontadas (a burguesía e o proletariado) cheguen a acordos. Para iso, a Igrexa propón que todo traballador debe ser tratado como unha persoa e non como un escravo, e ademais debe recibir un salario xusto que lle permita vivir dignamente.
• A Igrexa defende a propiedade privada en contra da opinión dos marxistas e anarquistas, pero esta propiedade privada non só debe favorecer os seus donos, senón tamén os obreiros que traballan nela.
• A Igrexa tamén defende que os obreiros se asocien para defender pacificamente os seus intereses.
• E, por último, fai unha chamada a todos os homes para que procuren ser fieis á doutrina da Igrexa para desta forma evitar conflitos sociais.

4. A Primeira Internacional (AIT)

Os socialistas, e sobre todo Marx, crearon un movemento a favor dunha asociación entre obreiros de diferentes países (Marx xa o expresara no Manifesto Comunista de 1848, no que manifesta a súa célebre frase: «Proletarios de todos os países, unídevos»).

Isto viuse favorecido tamén por outros factores tales como os seguintes:

• Os contactos entre os sindicalistas ingleses e os franceses que coincidiron na Exposición Universal de Londres.
• Contribúe tamén o feito de que en Inglaterra había obreiros procedentes de distintos países que se deron conta de que debían actuar unidos para a defensa dos seus intereses.
• En Inglaterra, cando había folga, esta apenas provocaba ningún impacto, xa que os obreiros que ían á folga eran substituídos por traballadores procedentes do continente.

Todas estas causas provocaron que en setembro de 1864 se producise en Londres unha nova reunión de sindicalistas ingleses e franceses, á que asistiron tamén representantes de Bélxica, Alemaña e dalgún país máis. Alí en Londres fundouse a **Asociación Internacional dos Traballadores (AIT)**, máis coñecida como a Primeira Internacional.

O período de maior auxe foi despois da crise económica de 1867, pero a afiliación á mesma nunca foi grande, non chegando na súa fase de maior apoxeo aos 100.000 membros. A base principal estaba especialmente en Francia, Suíza, Bélxica e Alemaña.

A partir do ano 1865, a Internacional comeza un proceso de **debilitamento** como consecuencia da loita entre anarquistas e socialistas, protagonizada por Marx e por **Bakunin**. As principais diferenzas ideolóxicas entre marxistas e bakuninistas eran as seguintes:

1. Marx considera que o proletariado industrial, perfectamente organizado, é o que debe protagonizar a revolución, mentres que Bakunin defende un maior papel dos **campesiños** e levar a cabo unha revolución non tan organizada, senón máis ben baseada en movementos **espontáneos**.
2. Os marxistas defenden os partidos políticos para así mellorar as condicións de vida dos traballadores, mentres que Bakunin defendía que a única vía que os obreiros deberían utilizar era a dos sindicatos.
3. Os marxistas defendían que a Internacional debía estar dirixida por un organismo **central**, mentres que os bakuninistas consideraban que as federacións nacionais da Internacional deberían ter unha maior autonomía.

Esta polémica resolveuse no Congreso da Haia, celebrado en 1872, mediante a expulsión dos anarquistas, que crearon unha Internacional propia en 1873 con sede en Xenebra, chamada a Alianza Internacional do Traballo, na que destaca a presenza de españois, franceses e italianos. A súa vida foi curta, xa que desapareceu en 1880. Polo que respecta á Asociación Internacional (AIT), a súa vida remata en 1876.

5. A Segunda Internacional

En 1889, coincidindo co primeiro centenario da Revolución Francesa, decidiuse crear a Segunda Internacional, coa participación de moitos líderes políticos de partidos obreiros recentemente creados. Entre eles hai que mencionar o galego Pablo Iglesias, creador do Partido Socialista Obreiro Español (PSOE) e do sindicato Unión Xeral de Traballadores (UXT).

Decidiuse establecer como sede da Segunda Internacional a cidade de Bruxelas. Un dos primeiros acordos adoptados pola Segunda Internacional foi o de proclamar o 1 de maio como Día Internacional de Loita Obreira pola xornada de 8 horas.

A pesar destes acordos, pronto apareceron os enfrontamentos que, como sempre, se produciron entre anarquistas e socialistas. Os primeiros foron expulsados en 1896. Tamén xurdiu un debate sobre a situación dos sindicatos con respecto aos partidos. Había unha posición alemá que se amosaba favorable a integrar os sindicatos dentro dos partidos, mentres que os ingleses consideraban que debían permanecer separados.

Con todo, o problema máis importante que se presentou foi o das diferenzas entre reformistas e revisionistas. Os reformistas consideraban que os partidos obreiros deberían participar na vida política dos seus países e mesmo nalgúns casos establecer alianzas con outros partidos.

Os revisionistas, como o seu propio nome indica, querían revisar principios establecidos por Marx. O seu principal teórico era **Bernstein**, que negaba os seguintes postulados marxistas:

• O materialismo histórico.
• A vía revolucionaria para chegar ao poder.
• A loita de clases, pois segundo el non había só dúas clases, senón varias.

Os revisionistas foron expulsados polos marxistas no Congreso de Ámsterdam, celebrado en 1904. A Segunda Internacional desaparece co estalido da **Primeira Guerra Mundial**, porque os obreiros pasaron a combater entre eles defendendo os seus respectivos **países**.