A oposición ao franquismo por décadas: da guerrilla á Platajunta (1939-1976)

Evolución da Oposición ao Réxime Franquista por Décadas

A oposición ao réxime franquista iniciouse na posguerra coa actuación dos grupos guerrilleiros (os “maquis”) e continuou durante décadas, tomando máis forza a medida que se debilitaba a ditadura.

A oposición sufriu unha evolución en diferentes períodos que podería encadrarse por décadas:

A Década dos Anos 40: A Guerrilla Antifranquista

Na década dos 40, durante a posguerra máis inmediata, o principal axente opositor foron os grupos guerrilleiros coñecidos como os “maquis”. Inicialmente, tratábase de simples escapados ou fuxidos da represión franquista, que posteriormente se organizaron como guerrilleiros. Estes grupos esperaban a axuda dos Aliados. A súa acción máis importante, dirixida polo PCE (Partido Comunista de España) desde Francia, foi a tentativa de penetración polo Val de Arán co obxectivo de establecer “zonas liberadas”, pero esta operación fracasou.

A Década dos Anos 50: Movementos Universitarios e Espertar Obreiro

Nos anos cincuenta, xurdiu un significativo movemento de oposición ao franquismo no ámbito universitario. O SEU (Sindicato Español Universitario), vinculado á Falanxe e único legal, perdeu as eleccións universitarias e intentou impoñerse pola forza en 1956, o que provocou revoltas estudantís. Nos anos seguintes, o SEU foi perdendo influencia progresivamente, ata o punto de que case ningún distrito universitario o recoñecía. En 1965, as manifestacións estudantís intensificáronse por mor da destitución de prestixiosos catedráticos e continuaron nos anos seguintes, sendo duramente reprimidas polas forzas policiais. Paralelamente a estes movementos estudantís, comezaron a xurdir tamén movementos sociais de base.

O movemento obreiro, que tivera pouca importancia nos anos corenta e principios dos cincuenta, comezou a reactivarse. As primeiras protestas obreiras importantes non se produciron ata o período 1956-1958, con folgas e manifestacións en zonas mineiras (Asturias) e industriais (País Vasco e Cataluña). É no contexto destas folgas onde comezan a xestarse as futuras Comisións Obreiras (CCOO). Tamén se observa unha paulatina reorganización de sindicatos históricos na clandestinidade como a CNT (Confederación Nacional do Traballo) e a UXT (Unión Xeral de Traballadores).

A Década dos Anos 60: Consolidación da Oposición Obreira e Novas Frontes

Durante os anos sesenta, CCOO, co importante apoio do PCE, logrou unha forte implantación entre os traballadores. Este sindicato operaba desde a clandestinidade e mediante a infiltración nos sindicatos verticais oficiais do réxime.

A promulgación da Lei de Convenios Colectivos en 1958 e as medidas de liberalización económica, paradoxalmente, contribuíron a un fortalecemento do movemento obreiro organizado. Como resposta á crecente conflitividade laboral e política, o réxime creou o Tribunal de Orde Pública (TOP), destinado a xulgar delitos de intencionalidade política ou sindical. Malia a represión, o número de folgas foi en aumento, o que levou o goberno a ilegalizar formalmente CCOO en 1967.

A conflitividade social e política non deixou de medrar. Nesta década produciuse a reactivación de partidos políticos históricos no exilio e na clandestinidade, como o PSOE (Partido Socialista Obrero Español) e o PCE. Tamén renaceu con forza un movemento de oposición desde o nacionalismo periférico. No País Vasco, un grupo de mozos disidentes do PNV (Partido Nacionalista Vasco) fundou en 1959 a organización Euskadi Ta Askatasuna (ETA), que iniciou as súas accións armadas a partir de 1967.

No plano internacional, en 1962 tivo lugar en Múnic (Alemaña) unha importante reunión do Movemento Europeo. A este encontro asistiron destacados membros da oposición democrática ao franquismo, tanto do interior como do exilio. Na reunión, insistiuse na necesidade de que España adoptase un sistema democrático como condición para a súa integración en Europa. O goberno español reaccionou con dureza, desterrando ou encarcerando varios dos delegados españois que participaron no chamado “Contubernio de Múnic”.

A Igrexa Católica, que fora un dos piares do réxime, comezou a mostrar fisuras na súa relación co franquismo. A partir do Concilio Vaticano II (1962-1965) e, especialmente, co nomeamento de Vicente Enrique y Tarancón como arcebispo de Toledo e posteriormente presidente da Conferencia Episcopal Española, un sector significativo da Igrexa española distanciouse do réxime, opúxose á ditadura e avogou abertamente pola democracia e a reconciliación nacional.

A Década dos Anos 70: Cara á Transición Democrática

Ao longo da década dos 70, a oposición ao franquismo diversificouse e intensificouse. Xurdiron novas forzas políticas situadas á esquerda do PCE, como o FRAP (Fronte Revolucionario Antifascista e Patriota) ou o GRAPO (Grupos de Resistencia Antifascista Primeiro de Outubro), que optaron pola vía da loita armada. Mesmo no seo das Forzas Armadas apareceu un movemento clandestino de militares demócratas, a UMD (Unión Militar Democrática), que foi rapidamente desarticulada e os seus membros depurados.

A medida que a saúde do ditador se deterioraba e a crise do réxime se agudizaba, os partidos da oposición comezaron a buscar fórmulas de unidade e coordinación para presentar unha alternativa democrática. As organizacións máis influentes neste proceso foron as vinculadas ao PCE e ao PSOE.

Neste contexto, creáronse dúas grandes plataformas unitarias:

• En 1974, constituíuse en París a Junta Democrática de España. Impulsada principalmente polo PCE, agrupaba tamén a personalidades independentes, o Partido del Trabajo de España (PTE), o Partido Socialista Popular (PSP) de Enrique Tierno Galván, e o sindicato CCOO, entre outros.
• En 1975, formouse a Plataforma de Convergencia Democrática, liderada polo PSOE e que integraba a partidos democristiáns (como a Izquierda Democrática de Joaquín Ruiz-Giménez), socialdemócratas, e algúns grupos nacionalistas e de extrema esquerda.

Os programas de ambas as plataformas contiñan esixencias comúns fundamentais: a desmantelación das estruturas políticas do franquismo e a substitución do réxime por un sistema democrático, a amnistía para os presos políticos, a legalización de todos os partidos políticos sen exclusións, e o pleno recoñecemento das liberdades públicas e os dereitos fundamentais, incluíndo o dereito á folga, manifestación e reunión.

Trala morte de Franco en novembro de 1975, estas dúas grandes coalicións opositoras decidiron unir as súas forzas. En marzo de 1976, fusionáronse en Coordinación Democrática, máis coñecida popularmente como a “Platajunta”. Esta fronte unida da oposición desempeñou un papel crucial nos primeiros momentos da Transición, propugnando una “ruptura democrática” co réxime franquista e negociando as condicións do cambio político.