Nietzsche eta Marx: Filosofiaren Gakoak eta Gizarte Kritika

Nietzsche: Bizipoza eta Mendebaldeko Zibilizazioaren Kritika

Nietzschek bizitzan oinarritutako filosofia garatu zuen, bizipoza esaten zaiona, non existentzia bere intentsitate osoan ospatu behar den, positiboa zein negatiboa onartuz. Nietzscheren arabera, bizitza ez da inposatutako balioen bidez kontrolatu edo ukatu behar, baizik eta sormenez, grinaz eta benetakotasunez berretsi behar da.

Hala ere, gogor kritikatu zuen mendebaldeko zibilizazioa, bere ustez dekadentea eta funtsezko bizitasun horretatik deskonektatua. Kritika nagusiak hauek izan ziren:

• Arrazoia eta moral kristaua: Gizakiaren sen naturalak erreprimitzen dituzte, giza potentziala ahultzen duten errua, sakrifizioa eta obedientzia bezalako balioak sustatuz.
• Mendebaldeko filosofia: Platonetik, "benetako mundu" ideal batean zentratu da, mundu erreala gutxietsiz eta lurreko bizitzaren ikuspegi negatiboa sustatuz.
• Modernitatea: Erlijioak alderdi batzuetan eragina galdu zuen arren, Nietzschek balio modernoetan (demokrazia, igualitarismoa eta zientifizismoa) bizitzaren ukazioaren jarraipena ikusten zuen, erosotasuna eta kaskarkeria lehenesten baitituzte handitasunaren eta bikaintasunaren gainetik.

Nietzscherentzat, dionisismoa berreskuratzea (pasioa, sena eta kaosa) funtsezkoa da gure benetako bizitasunarekin berriz konektatzeko, gizartearen ikuspegi arrazionalegia eta konformistegia gaindituz.

Apolineismoa eta Dionisismoa Nietzscheren Filosofian

Nietzschek Apoloren eta Dionisioren printzipioak erabili zituen giza existentziaren funtsezko bi alderdi azaltzeko:

• Apolineismoa: Arrazoia, ordena eta edertasuna irudikatzen ditu. Kaosari forma emateko eta oreka bilatzeko bulkada da. Printzipio hori arte klasikoetan eta filosofia arrazionalean agertzen da, argitasuna eta harmonia bilatzen baitute.
• Dionisismoa: Pasioa, sena eta bizitzarekiko lotura zuzena sinbolizatzen ditu. Intentsitatea, sufrimendua eta plazera, existentziaren zati banaezin gisa, besarkatzen dituen printzipioa da. Arte tragikoan adierazten da, bizitza bere dimentsio mingarrienean ere ospatzen duenean.

Nietzscheren ustez, bizitza oso batek bi alderdiak integratu behar ditu, baina mendebaldeko zibilizazioak apolineismoa pribilegiatu du, dionisismoaren bizi-aberastasuna kenduz.

Nihilismoa eta Balioen Transmutazioa

Nihilismoa: Nietzschek ikusi zuen modernitatean jende askok galdu zuela fedea Jainkoarengan eta balio tradizionaletan. Horrek zentzu-hutsune bat sortu zuen, asmo transzendentalaren sinesmena desagertu zenean.

• Nihilismo pasiboa: Hutsune horren aurrean etsitzeko jarrera bat da, ezkortasunera, apatiara edo konformismora daramana.
• Nihilismo aktiboa: Antzinako balioak suntsitzeko eta bizitza baieztatzen duten berriak sortzeko aukera da.

Balioen transmutazioa: Nietzschek nihilismoa gainditzea proposatzen du, balioak ikuspegi bitalista batetik berrasmatuz. Horrek esan nahi du bizitza zapaltzen dutenak alde batera utzi behar direla (umiltasuna edo sakrifizioa, esaterako), eta horien ordez sormena, indarra eta autobaieztapena ospatzen dituzten balioak jarri behar direla.

Kristautasunaren Kritika eta Übermensch (Gaingizona)

Kristautasunari kritika: Nietzscheren ustez, kristautasunak bizitzaren ahulezia, mendetasuna eta atseginei uko egitea glorifikatzen ditu, giza bizitasuna ukatzen duen "esklaboen morala" sustatuz. Gainera, mundu lurtarraren ikuspegi negatiboa sustatzen du, ilusiozko "haratago" batean (zerua) fokatuz, eta horrek erruarekin eta beldurrarekin bizitzera eramaten ditu pertsonak.

Jainkoaren heriotza: "Jainkoa hil da" esaldi famatua ez da jainko literal bati buruzkoa, baizik eta modernitatean Jainkoarenganako fedea eta balio absolutuak erori egin direla. Horrek gizateria bere zentzua eta balioak sortzeko erronkari aurre egiten uzten dio, kanpoko gidari baten mende egon gabe.

Übermensch edo "gaingizona" da Nietzschek hutsune horri ematen dion erantzuna. Gizakiaren ideal bat da, balio tradizionalak gainditu eta bereak sortzen dituena. Gaingizona biziki bizi da, askatasunari eta zentzurik ezari beldurrik izan gabe, eta bizitza bere konplexutasun osoan onartzen du, bere alderdirik gogorrenetan ere bizitza baieztatuz. Gizabanako horrek sormena, ausardia eta autobaieztapena adierazten ditu, moral konbentzionala gainditzeko modu gisa.

Botere Nahia eta Betiereko Itzulera

Botere-nahia: Izaki bizidun guztiak mugiarazten dituen oinarrizko bultzada da. Nietzscherentzat, ez dugu soilik bizirautea bilatzen, geure burua baieztatzea, haztea eta gure mugak gainditzea baizik. Bultzada hori sormenean, ahaleginean eta eraldaketa pertsonalean adierazten da. Adibidez, artista batek maisulan bat sortzean botere nahia sentitzen du, eta zientzialari batek esperimentatu egiten du zerbait berria aurkitzean. Kontua ez da bakarrik besteak menderatzea, baizik eta gure potentzial handiena gauzatzea.

Betiereko itzulera: Nietzschek ideia hau froga existentzial gisa planteatzen du: imajina ezazu zure bizitzan dena, ekintza bakoitza eta une bakoitza, infinituki, berdin-berdin errepikatzea. Pentsamendu hori onartzen baduzu eta zure bizitza den bezala errepika dadin desiratzen baduzu, orduan existentzia erabat baieztatzen ari zara.

Betiereko itzulera ez da denboraren teoria bat bakarrik, intentsitatez bizitzeko deia baizik, une bakoitza besarkatuz betiereko balioa balu bezala. Bizitzari "bai" esateko modurik altuena da.

Karl Marx: Erlijioa eta Alienazioa

Karl Marxek erlijioa eta alienazioa kritikatzen ditu gizarte kapitalistan. Haren arabera, erlijioa klase nagusien asmakuntza bat da zapalduen menpe mantentzeko, haien egoera naturaltzat eta aldaezintzat onartaraziz. Alienazioaren kontzeptuari dagokionez, Marxek honela definitzen du: langileek gizatasuna galtzen dute ekoizpen-sistemaren barruko objektu huts bihurtzen direnean. Hori gertatzen da beren lana kendu egiten zaielako, eta beren ahaleginaren emaitza arrotza zaielako. Gainera, Marxek dio ideologiek, erlijioak esaterako, menderatze-tresna gisa funtzionatzen dutela, errealitatea itxuragabetzen dutelako eta klase baxuek beren zapalkuntza naturaltzat hartzea eragiten dutelako. Marxen ustez, sistema kapitalistak gizarte-esplotazioa eta -desberdintasuna betikotzen ditu, langileak ez baitira beren lanaren fruituen jabe eta alienatuta ikusten baitituzte beren lanean eta gizarte-harremanetan.