A Morfoloxía Urbana de Madrid: Casco Histórico, Ensanche e Periferia

Comentario do Plano Urbano de Madrid

O documento é un plano urbano, é dicir, un mapa a gran escala que representa as superficies construídas (edificacións) e libres (rúas, parques e xardíns) da cidade que se suceden no espazo e ao longo do tempo.

Podemos diferenciar tres grandes unidades morfolóxicas que reflicten as etapas do desenvolvemento da cidade:

• O casco antigo ou histórico (cidade preindustrial, anterior ao século XIX).
• O ensanche burgués (cidade industrial, s. XIX).
• A periferia (cidade postindustrial, s. XX-XXI).

Madrid sitúase no centro da Península Ibérica, ao sur da Serra de Guadarrama e á beira do río Manzanares, a uns 667 m. sobre o nivel do mar, polo que é a capital de maior altitude de Europa. É a capital da provincia homónima, capital autonómica e capital nacional desde o reinado de Felipe II, en 1561. Por iso, é sede do goberno de España, dos ministerios, das Cortes españolas, ademais de residencia oficial dos reis de España e do presidente do goberno.

Trátase da primeira metrópole nacional, con máis de 3 millóns de habitantes, chegando aos 6 millóns na súa área metropolitana, polo que encabeza o ranking do sistema urbano español.

Madrid, ao igual que outras cidades con longa historia, presenta un espazo complexo, no que podemos diferenciar distintas áreas correspondentes ás diferentes etapas do seu desenvolvemento urbano.

O Casco Antigo

A orixe está en época islámica (Magerit). Tras a conquista castelá no 1085 converteuse en vila e Felipe II en 1561 converteuna en sede permanente da Corte. O actual casco antigo presenta un plano anárquico propio dunha cidade medieval, con rúas estreitas, curtas e tortuosas, agás a rúa Arenal e a rúa Mayor, que unen a Porta do Sol co Palacio Real.

Nel distinguimos os distritos de Sol (coa sede do goberno autonómico), Centro ou das Cortes.

O casco histórico ten unha trama pechada e compacta, con edificios nos seus inicios de baixa altura, que progresivamente foron verticalizándose. Entre as prazas destaca a Praza Maior, típica praza maior barroca castelá. A Porta do Sol foi modificada no século XIX.

Transformacións e Usos no Casco Antigo

A principios do século XX abriuse a Gran Vía (unha avenida ampla que seccionaba o casco antigo pola súa parte norte, seguindo o modelo parisino de Haussmann, adicada ao ocio e ao negocio. Para a súa construción derrubáronse mazás enteiras e apareceron os primeiros rañaceos da cidade) e a rúa de Alcalá.

Actualmente, os usos do solo e as funcións son múltiples:

• Turísticos e culturais.
• Comerciais e de negocios.
• Político-administrativos.
• Residenciais.

Desde finais do século XX desenvolveuse un interese por restaurar e conservar as edificacións, moitas delas de mala calidade. Como sucede con outras cidades, os principais problemas do casco antigo son o envellecemento social, a marxinalidade ou problemas derivados da difícil convivencia entre as funcións residenciais e as de ocio.

O Ensanche Burgués

Nel atópanse os distritos dos Xerónimos, Retiro, Recoletos e Salamanca.

Durante a segunda metade do século XIX Madrid recibiu gran cantidade de emigrantes procedentes de distintos puntos de España (éxodo rural) chegados para traballar na industria e na construción.

Comezan a desenvolverse barrios populares extramuros. Para facilitar este establecemento derrubouse a muralla de finais do século XVII, espazo que foi ocupado por bulevares e construíuse o ensanche burgués, constituído polos barrios de Argüelles e Salamanca.

O ensanche foi deseñado en 1860 por Carlos María de Castro, á imaxe do creado por Cerdá en Barcelona, pero menos perfecto.

Características e Evolución do Ensanche

Presenta un plano regular, ortogonal, organizado en torno a rúas anchas, longas e rectas como a de Velázquez, Serrano, Goya... que se cortan perpendicularmente formando mazás cadradas. As edificacións creaban mazás abertas, con edificios de mediana altura, algúns de carácter palaciego, como o palacio de Linares (principios do século XX).

O uso era principalmente residencial para a clase media-alta. Posteriormente, o seu uso terciarizouse e converteuse nun centro financeiro e de negocios da cidade en torno ao Paseo da Castellana, no que se sitúan as sedes de prestixiosas empresas e bancos, así como edificios administrativos.

Xunto ao ensanche aparece a Cidade Lineal de Arturo Soria, un deseño de cidade-xardín de finais do século XIX, relacionado coas ideas naturalistas. Tratábase de vivendas unifamiliares con horta e xardín distribuídas ao longo dunha vía de comunicación (pouco máis de 5 km) que poñía a cidade en contacto co campo. Co posterior crecemento da cidade, estes espazos quedaron situados en zonas relativamente céntricas, o que favoreceu a súa revalorización e o seu cambio de uso (gardarías, clínicas privadas).

Desde finais do século XIX van xurdindo barrios para albergar a crecente clase obreira, con vivendas baratas e de mala calidade (Tetuán ao norte, Las Ventas (NE) e Porta de Vallecas (S)).

O perfil financeiro do Paseo de la Castellana consolidouse na actualidade co Cuatro Torres Business Area (CTBA), un parque empresarial construído sobre os terreos da antiga Cidade Deportiva do Real Madrid.

A Periferia

Corresponde co espazo exterior á “améndoa central” definida pola M-30.

O enorme crecemento experimentado desde mediados do século XX, tanto demográfico como económico, fixo que a cidade se expandise ata límites difusos, dando lugar a unha área suburbana situada fóra do ensanche.

Esta expansión permitiu que antigos pobos das aforas como Vallecas ou Carabanchel fosen absorbidos pola cidade. Outros, como Leganés, Colada ou Pozuelo, aínda que manteñen a súa autonomía municipal, están xa unidos fisicamente a Madrid.

Este crecemento continuo ao longo do século XX ocasionou a creación dunha extensa área metropolitana que provoca movementos pendulares diarios e unha alta densidade de tráfico.

Infraestruturas e Problemas da Periferia

Para desconxestionar o tráfico creáronse a M-30, e máis tarde a M-40 e a M-50.

Entre os problemas da periferia destacan a degradación de certas zonas onde se implantou o chabolismo, e tamén o deterioro dos antigos barrios obreiros, o que favorece a marxinación social.