Monumentos romanos: Arco de Tito, Panteón de Roma y Teatro de Mérida — fichas, estilo y vocabulario

Monumentos romanos: fichas, comentario e vocabulario

⭐ 3. Arco de Tito — Ficha de clasificación

Ficha

• Obra: Arco de Tito
• Autor: Descoñecido
• Cronoloxía: Ano 81 d.C.
• Función: Conmemorativo; celebra a vitoria de Tito en Xerusalén
• Altura: 15 metros aprox.
• Estilo: Arquitectura romana imperial
• Ubicación: Foro Romano, Roma

Comentario

Durante o Alto Imperio romano (séculos I–II d.C.), Roma converteuse nun Estado moi poderoso e organizado que estendeu o seu dominio por todo o Mediterráneo. A cultura romana era práctica e utilitaria, e a arte empregouse como un instrumento de propaganda ao servizo do Estado e dos emperadores. A arquitectura destacaba polo uso do arco, da bóveda, da cúpula e dun formigón moi resistente que permitiu construír edificios enormes e innovadores. A arte romana é ecléctica.

Segue os principios de Vitrubio: firmitas (firmeza), utilitas (utilidade) e venustas (beleza). En Hispania, romanizada desde o século III a.C., levantáronse cidades con foros, teatros, termas, acuedutos e outras obras públicas que consolidaron a presenza e a cultura de Roma no territorio. O Arco de Tito é un claro exemplo da arquitectura conmemorativa romana, creada para perpetuar as vitorias militares e exaltar a figura do emperador. Foi levantado polo emperador Domiciano en honra ao seu irmán Tito para celebrar a súa vitoria na guerra xudeorromana e o saqueo de Xerusalén. O arco presenta un único vano central cun gran arco de medio punto, sostido por pilastras corintias que decoran os laterais. Esta estrutura é típica da arquitectura romana: un arco monumental que funciona como porta simbólica de triunfo e propaganda. A decoración exterior inclúe inscricións e relevos que reforzan a mensaxe política do monumento.

No interior, destacan dous relevos moi famosos: un mostra o desfile triunfal co botín do Templo de Xerusalén, incluíndo o candelabro de sete brazos, e o outro representa ao emperador Tito sendo elevado ao ceo por unha figura alada, simbolizando a súa divinización. Estas escenas non son simplemente decoración, senón unha poderosa ferramenta propagandística que transmite a idea dun emperador victorioso, apoiado polos deuses e protector de Roma. O arco combina elementos gregos, como as ordes clásicas, cun uso puramente romano do arco de medio punto e do formigón como soporte estructural. A súa función non é práctica, senón ideolóxica: impresionar, emocionar e recordar ás futuras xeracións o poder militar de Roma. A obra mostra a tendencia romana á monumentalidade e ao uso da arte para controlar e unificar á sociedade a través de mensaxes explícitas. A súa conservación actual permite comprender como Roma empregaba a arquitectura como instrumento político, convertendo un simple paso elevado nun símbolo eterno do poder imperial.

⭐ 1. Panteón de Roma — Ficha de clasificación

Ficha

• Obra: Panteón de Roma
• Autor: Descoñecido (tradicionalmente atribuído a Apolodoro de Damasco)
• Cronoloxía: 118–125 d.C. (época do emperador Adriano)
• Función: Relixiosa; dedicado a todos os deuses
• Altura: 43 metros
• Estilo: Arquitectura romana imperial
• Ubicación: Campo de Marte, Roma

Comentario

Durante o Alto Imperio romano (séculos I–II d.C.), Roma converteuse nun Estado moi poderoso e organizado que estendeu o seu dominio por todo o Mediterráneo. A cultura romana era práctica e utilitaria, e a arte empregouse como un instrumento de propaganda ao servizo do Estado e dos emperadores. A arquitectura destacaba polo uso do arco, da bóveda, da cúpula e dun formigón moi resistente que permitiu construír edificios enormes e innovadores. A arte romana é ecléctica porque combina influencias gregas, etruscas e orientais, pero sempre adaptadas ao espírito práctico romano. Segue os principios de Vitrubio.

O Panteón é unha das obras máis destacadas da arquitectura romana, porque representa moi ben o carácter práctico, monumental e técnico desta civilización. A obra combina elementos da tradición grega, como o pórtico columnado, con innovacións puramente romanas como a inmensa cúpula de formigón. Exteriormente, o Panteón presenta un pórtico clásico con oito columnas corintias que sosteñen un frontón triangular. Este acceso lembra moito o templo grego, pero en realidade funciona como unha fachada simbólica que dá paso a un espazo totalmente romano. A verdadeira innovación aparece no interior, onde se atopa unha rotonda de planta circular cuberta por unha cúpula de 43 metros de diámetro, igual á súa altura, formando un volume perfectamente proporcionado. A cúpula está construída con opus caementicium, un formigón extremadamente resistente que permitiu cubrir unha superficie inmensa sen necesidade de soportes.

Para reducir o peso empregarón agregados máis lixeiros nas partes superiores e introduciron casetóns que ademais crean un efecto decorativo repetitivo. No centro da cúpula ábrese o óculo, unha abertura circular que actúa como única fonte de iluminación. A luz natural que entra crea un ambiente moi simbólico, reforzando a interpretación da cúpula como representación do ceo e do mundo divino. O interior está decorado con mármores, columnas corintias e nichos nos que antes había estatuas de divindades. O Panteón non só é un templo, senón tamén unha demostración do poder técnico e político de Roma. A súa función propagandística é evidente: exalta a idea dun Imperio capaz de dominar o espazo e a luz, e ao mesmo tempo honra a todos os deuses romanos.

O Panteón non só é un templo, senón tamén unha demostración do poder técnico e político de Roma. A súa función propagandística é evidente: exalta a idea dun Imperio capaz de dominar o espazo e a luz, e ao mesmo tempo honra a todos os deuses da tradición romana. Esta obra cumpre á perfección os principios vitrubianos. É un dos mellores exemplos de como Roma valoraba o espazo interior, creando un edificio pechado que domina a luz, os volumes e os materiais dun modo que ningunha civilización anterior fora capaz de conseguir.

⭐ 4. Teatro romano de Mérida — Ficha de clasificación

Ficha

• Obra: Teatro romano de Mérida
• Autor: Descoñecido
• Cronoloxía: Final do século I a.C. – século I d.C.
• Función: Ocio e vida pública
• Altura: 20 metros aprox. na fachada escénica
• Estilo: Arquitectura romana imperial
• Ubicación: Emerita Augusta (Mérida, España)

Comentario

Durante o Alto Imperio romano (séculos I–II d.C.), Roma converteuse nun Estado moi poderoso e organizado que estendeu o seu dominio por todo o Mediterráneo. A cultura romana era práctica e utilitaria, e a arte empregouse como un instrumento de propaganda ao servizo do Estado e dos emperadores. A arquitectura destacaba polo uso do arco, da bóveda, da cúpula e dun formigón moi resistente que permitiu construír edificios enormes e innovadores. A arte romana é ecléctica porque combina influencias gregas, etruscas e orientais, pero sempre adaptadas ao espírito práctico romano. Segue os principios de Vitrubio: firmitas (firmeza), utilitas (utilidade) e venustas (beleza). En Hispania, romanizada desde o século III a.C., levantáronse cidades con foros, teatros, termas, acuedutos e outras obras públicas que consolidaron a presenza e a cultura de Roma no territorio.

O Teatro romano de Mérida é unha das mellores mostras da romanización de Hispania. Construído baixo o patrocinio de Agripa, responde á necesidade dos romanos de converter as cidades provinciais en espazos plenamente integrados no modelo urbano romano.

O teatro presenta unha planta semicircular herdada dos gregos, pero os romanos adaptárona ao seu estilo pechado e monumental. A estrutura combina opus caementicium con pedra local, e destaca sobre todo a monumental scaenae frons, a fachada escénica decorada con columnas corintias en dous niveis, nichos, esculturas e un entaboamento ricamente decorado. Esta fachada funcionaba como un auténtico decorado fixo que impresionaba ao público e reforzaba o prestixio da cidade. As gradas (cavea) están organizadas por clases sociais, mostrando como a arquitectura romana tamén reflectía a estrutura social da época. A entrada ao recinto está moi ben organizada mediante corredores e vomitorios.

Ademais de representacións teatrais, no teatro celebrábanse discursos, actos cívicos e cerimonias oficiais, sendo un espazo clave na vida social de Emerita Augusta. A obra combina elementos decorativos de inspiración grega coa funcionalidade romana: escaleiras, corredores, zonas cubertas e unha acústica moi estudada. A monumentalidade do escenario reforza a función propagandística do edificio, que debía mostrar o poder de Roma e a importancia da cidade dentro da provincia. O teatro de Mérida é un exemplo perfecto de como as técnicas romanas permitiron levantar edificios que non dependían da orografía, ao contrario dos teatros gregos. A súa conservación permite ver a importancia do ocio, da vida pública e da propaganda política na sociedade.

Vocabulário e exemplos

• Altorrelevo: Escultura que sobresae moito do fondo. Exemplo: Relevos do Arco de Tito.
• Aparello almofadado: Muro con pedras abombadas cara fóra. Exemplo: Fachada do Coliseo.
• Arco de medio punto: Arco semicircular perfecto. Exemplo: Arcos do Acueduto de Segovia.
• Arco de faixa: Arco transversal que reforza unha bóveda. Exemplo: Corredores do Teatro de Mérida.
• Baixorrelevo: Escultura que sobresae moi pouco do fondo. Exemplo: Procesión do Arco de Tito.
• Bóveda de aresta: Cruce de dúas bóvedas de canón. Exemplo: Corredores do Coliseo.
• Bóveda de cruzaría: Bóveda con nervios cruzados (gótica). Exemplo: — antecedente no Coliseo.
• Capitel composto: Capitel con elementos iónicos e corintios. Exemplo: Planta superior do Coliseo.
• Capitel corintio: Capitel con follas de acanto. Exemplo: Pórtico do Panteón.
• Clave dun arco: Pedra central que pecha o arco. Exemplo: Arcos do Acueduto de Segovia.
• Cúpula: Cuberta en forma de semiesfera. Exemplo: Cúpula do Panteón.
• Doela: Pedra en forma de cuña dun arco. Exemplo: Arcos do Acueduto de Segovia.
• Escultura de vulto redondo: Escultura tridimensional rodeable. Exemplo: Esculturas do Teatro de Mérida.
• Estilo: Conxunto de características dunha arte ou época. Exemplo: Panteón.
• Iconografía: Estudo dos símbolos e significados dunha imaxe. Exemplo: Relieves do Arco de Tito.
• Imposta: Moldura sobre a que arrinca un arco. Exemplo: Arcadas do Coliseo.
• Ménsula: Peza sobresalente de apoio. Exemplo: Teatro de Mérida.
• Pilar: Soporte vertical de sección poligonal. Exemplo: Pilares do Coliseo.
• Pilastra: Columna plana adosada ao muro. Exemplo: Pilastras do Coliseo.
• Planta central: Planta organizada arredor dun punto central. Exemplo: Planta circular do Panteón.