Marx: alienazioa, materialismo historikoa eta komunismoa

Marxen helburua eta ikuspegi orokorra

Marxen helburua langileei beren duintasuna bueltatzea eta klase sozialak desagerraraztea zen, gizakien berdintasuna lortzeko, bide iraultzaileari esker. Horretarako, baldintza material egokiak ezartzen saiatuko da, gizakiak askatasuna lor dezan. Marxentzat, filosofiak paper praktikoa eta iraultzailea du, alienazioa deuseztatzeko eta askatasunera bidea zehazteko.

Alienazioaren kontzeptua

Alienazioa hitza latinetik dator (alienus: norbera izatearen kontrakoa). Bere burua eta lanaren emaitza bere baitatik irtenik, besteren mende ikusten dituen norbanakoaren egoera da.

Marxek gizakiari buruz egiten duen analisia gizateriaren historiaren testuinguruan kokatzen du; izan ere, alienazioaren forma ezberdinak historia-prozesuarekin lotuta doaz. Historiak langileen pasatu behar duten deshumanizazioaren aspektu txarrak jasoko ditu, baina alienazio horietatik askatzeko pausuz-pausuko prestakuntza ere planteatzen da.

Alienazioaren motak

Azterketan, Marxek alienazio mota ezberdinak bereizi zituen, eta abiapuntu bezala Feuerbach-ek aztertutako alienazio erlijiosoa hartu zuen.

• Ekonomikoa: Oinarrizkoena. Gizakiak bere lanaren produktua uzten du soldataren truke; ondorioz, ekonomikoki eta pertsona gisa pobreagoa bihurtzen da. Bere ezaugarri nagusia da produktuaren merkantzia-egitura eta, horren ondorioz, gizakia ez dela bere buruaren jabe; hau da, objektibazioa.
• Soziala: Aurrekoaren ondorioz, gizartea bi taldetan banatzen da: nagusiaren eta buruzagiaren alde (zanpatzaileak), langileen pobreziaz bizi direnak; eta langileen taldea (zanpatua). Gizarte-antolamendua produkzio-harremenaren ondorioa da.
• Politikoa: Ordena politiko baten agerpena (Estatua) egoera sendotzen eta mantentzen duena. Estatuak bere boterea kapital eta jabetza pribatuaren esku uzten ditu, eta gutxiengo baten pribilegioak defendatzen ditu.
• Filosofikoa: Klase menperatzaileek teoria eta diskurtsoak osatzen dituzte beren pribilegioak arrazionalki justifikatzeko. Horiek errealitatearen islak besterik ez dira.
• Erlijiosoa: Gizakiak ideia erlijiosoak asmatu ditu kontsolamendu gisa, etorkizun hobeago baterako esperantza jarriz; ideia horiek errealitatea lainotzen dute.

Lanaren zatiketa eta ekonomia

Gizakiak natura eraldatzen eta humanizatzen du besteekin batera, bere burua garatu eta oinarrizko beharrak asetzeko. Oinarrizko beharrak asetzeak berriak sortuko ditu, eta horiei aurre egiteko lanaren zatiketa izango da beharrezkoa. Hau ekarriko du: langileak lehengaiarekiko eta lanaren produktuarengatik alienaturik ikustea.

Langileari bere lanaren emaitza kentzen zaio, eta lan-zatiketaren bidez bere sormena eta gizatasuna galtzen joango dira: kapitalaren esku dagoen merkantzia besterik ez da izango. Hori izango da alienazio ekonomikoaren lehen aspektua; objektibazioa.

Beraz, gizakiak behartuta egingo du lan besteen beharrak asetzeko. Hortaz, bere animalia-zereginetan soilik sentituko da libre, eta lanean animalia bezalakoa sentituko da. Langileriak zenbat eta gehiago ekoiztu, orduan eta pobreagoa izango da laneko alienazioaren ondorioz. Langilearen alienazioak bere produktuarekiko ez du esan nahi bere lana objektu bihurtu denik; baizik eta ekoizkin horrek kanpo-izate erreal bat duela (independentea), bere buruarekiko arrotza eta bere kontra boterea duen zerbait dela. Hori da alienazio ekonomikoaren bigarren aspektua: arrotzea.

Komunismoaren aurrespena

Marxek aurresan zuen hurrengo sistema ekonomiko-politikoa komunismoa izango zela. Langileria kontzentratu eta elkartu beharko da, eta iraultzari eta klase borrokari esker sistema kapitalista hori deuseztatuko dute, komunismoari bidea irekiz. Gizarte kapitalistaren gainbeheraren ostean, desberdintasuna une batez mantenduko da, baina lanaren eta lan intelektualaren arteko zatiketa desagertzean eta lanaren behar bat bihurtzean amaituko da, gizaki guztiak proletario bihurtuz. Komunismoaren jarraibideek helburu izango dute klaserik gabeko, alienaziorik gabeko, lan-zatiketarik gabeko, jabetza pribaturik gabeko eta Estaturik gabeko gizartea lortzea.

Materialismo historikoa

Materialismo historikoa Marxen historiaren zientzia da; Hegelena alderantzizko irizpidearekin jarraitzen du, baina materiala determinatzaile nagusi gisa kontsideratuz. Bizi-baldintzek zehaztuko dute kontzientzia. Horien arabera, egitura ekonomikoaren eta gainegitura ideologikoaren arteko erlazioa nolakoa den azalduko du: produkzio-harremanek (nagusiaren eta langilearen arteko harremanak) eta produkzio-indarrek (materialak eta sozialak) osatzen dute egitura ekonomikoa; eta hau izango da determinatzaile elementua.

Egitura ekonomikoan gertatzen den edozein aldaketak eragina izango du gainegitura ideologikoan. Erlijioa, filosofia eta antzekoak ez dira autonomoak izango eta ez dute historiarik izango beraien oinarri ekonomikoekin batera aldatzen ez badira.

Industrializazioa eta klase kontzientzia

Demagun industrializazioagatik eta garapen teknologikoagatik produkzio-indarrak aldatu eta garatzen direla. Garapen eza kontraesanak sortaraziko ditu. Orduan, langileak elkartzen hasiko dira, egoerari buruzko kontzientzia hartuz eta beren eskubideen alde eginez. Negoziazioak hasiko dira klase zanpatuaren eta zanpatzailearen artean eta adostasunik egon ezean grebak eta iraultzak emango dira. Historiaren motorra klase borroka da: sistemen ukapena, tesiaren eta antitesiaren arteko gatazkaren bidez, eta gatazkak gainditzeak sintesia sortzen du. Adibidez, sistema feudalean (tesia) burgesia hasi zen talde zanpatua (antitesia); burgesiaren garapenarekin gatazkak sortu ziren eta sistema kapitalista agertu zen (sintesia).

Merkantzia, balioa eta lan-indarra

Marxek ekonomia kapitalista aztertzeko merkantziaren ikerketa planteatu zuen eta salgai guztien bi balio bereiziko zituen: erabilera-balioa (zertarako erosten den merkantzia) eta truke-balioa (merkantziaren balioa merkatuan). Oso ezberdinak diren salgaiak ere trukatzen dira truke-balioaren arabera. Honek esan nahi du merkantzia baten truke-balioa bere ekoizpenerako behar izan den lan-kopuruaren araberakoa dela: bi salgai elkar trukatzeko, haien ekoizpenerako behar izan den lana sozialki berdina izan behar da.

Lan-indarra da bere jabeak kapitalistari soldata baten truke saltzen dion merkantzia. Kapitalistak merkantzia hori ordainduko du egungo merkatu-balioaren arabera, eta horrek ekoizpen-prozesuak zehaztuko ditu. Lan-indarrak balioa sortzeko ahalmena ere badu.

Lan-indarra erosi eta gero, produkzio-bideen jabeek lan hori kontsumitu dezakete. Baina langileak bizirauteko beharreko lanorduak ez datoz bat errealitatean egiten dituenekin. Beraz, langileak ordaindu eta aitortu gabeko lana egiten du: denboran sortutako produktu ordaindugabeari plusbalioa deritzo. Hau da jabetza pribatiboaren oinarria.

Marxek produkzio modu kapitalista azaleratzeko formula hau erabili zuen: D–M–D' (D = dirua merkantzia erosteko; M = Merkantzia / produkzio-bideak; D' = etekina). Azken hori D baino handiagoa izango da plusbalioari esker. Lortutako etekina inbertitutakoa baino handiagoa da. Diruaren mugimenduarekin bestelakoa gertatzen da: neutroa da; produktu bat salduz berdin bat erosteko erabiltzen da, eta dirua bitartekari hutsa da (M1–D–M2).

Gainera, sistema kapitalistak plusbalioa handitu dezake lanorduen luzapenarekin edo zeharkako neurri eta teknikekin. Lortutako kapital berria berriz inbertituko da lehiakortasunari aurre egiteko, talde kapitalista murritz baina boteretsuago bat sortuz eta, ondorioz, langileen pobrezia areagotuz joango dena.

Historia, dialektika eta ondorioak

Marx, historian egindako azterketari esker, sistema soziopolitikoen aldaketek dakarten lege dialektikoaz jabetu zen: tesi bat, antitesi bat eta sintesia. Gainera, klase borroka izango da historian gertatutako dinamismoaren motor nagusia.

Aurrerago berretsi zuen hurrengo sistema ekonomiko-politikoa komunismoa izango zela; feudalismoan (tesia) burgesia zegoen talde zanpatua eta sistemaren euskarri ekonomikoa (antitesia), baina klase borrokaren eta gatazken ondorioz sistema kapitalista eratorri zen (sintesia). Burgesiak talde zanpatzailearen rola hartu zuen, eta proletaratuak zanpatua izango zen. Hortik dator ondorio logikoa: sistema hurrengoa proletaratuari dagokio. Langileria kontzentratu eta elkartu beharko da, eta iraultzari eta klase borrokari esker sistema kapitalista hori desagerraraziko dute, komunismoari bidea irekiz.

Nola egin gizarte berriaren eraikuntza?

Marxek ez zuen guztiz zehaztu nola eraikiko zen gizarte berri hori. Gizarte kapitalistaren gainbeheraren ostean, lehenik, desigualtasunak mantenduko dira; baina esku-lanen eta lan intelektualaren zatiketa desagertzean eta lana behar bihurtzean amaituko da. Horrela, gizaki guztiak proletario bihurtuko dira; jabetza pribatua eta klase sozialak ezabatzean, ez da botere politikorik zentzu hertsian izango. Honek ez du esan nahi prozesua berehala burutuko denik: hasieran proletaratuaren diktadura etapa egongo da, non produkzio-bitartekoak zentralizatuta dauden estatuaren esku; orduan antagonismo soziala sortzen duten elementuak ezabatuko dira.

Marxek proposatutako neurriak

Marxek zerrendatutako neurriak komunismoaren eraikuntzarako asmoari lotuta daude. Jatorrizko testuan zerrendatutako hamar neurri hauek izan ziren (laburtuta eta formatu zerrendan):

• Helduentzat lana derrigorrezkoa egitea.
• Hezkuntza dohainik eskaintzea.
• Mailegu sistema bakarra, Estatukoa izatea.
• Heredatzeko eskubidea ezabatzea.
• Ondare higiezinen (inmuebleak) desjabetzea eta Estatuaren zerbitzura jartzea.
• Produktu eta ekoizpen-bitarrak zentralizatzea.
• Plusbalioaren kontrola eta berrinbertsioa planifikatzea.
• Lanaren banaketa eta kudeaketa kolektibizatzea.
• Hezkuntza eta lauza sozialak unibertsalizatzea.
• Estatu-tresna euskarri gisa erabilita antagonismo sozialaren elementuak ezabatzea.

Ondorio nagusiak

Marxen ikuspegitik, ekonomia kapitalista eta haren egitura produktiboak dira historia-eraldaketa eta klase borrokaren oinarria. Alienazioaren hainbat forma aztertuz eta materialismo historikoaren analisia erabiliz, Marxek ondorioztatu zuen sistemaren egitura ekonomikoaren aldaketek gainegiturako elementuak (erlijioa, filosofia, politika, eta abar) baldintzatuko dituztela. Ondorioz, iraultza sozialen bidez sistema berri bat eraikitzea posible dela aldarrikatzen du, nahiz eta zehaztasun praktiko eta garaikideen itxaropenetan bestelako fase eta zailtasun ugari egon.