Lurraren Historia, Geologia eta Eboluzioaren Gida

Lurraren Historia eta Atmosferaren Bilakaera

Tenperatura: Oso aldakorra izan da Paleozoikoan zehar. Oxigenoa: Karboniferoan maila altua izan zuen; Mesozoikoan, berriz, %20-23 inguruan kokatu zen. CO2: Karboniferoan jaitsi egin zen, eta Zenozoikoan ere beheranzko joerari eutsi dio.

Biodibertsitatea eta gertaera geologikoak

Fanerozoikoan zehar desagertze masiboak gertatu dira; nabarmenena Kretazikoaren amaierakoa da, Mexikoko golkoan eroritako meteoritoak eragindakoa. Jarduera sismikoari dagokionez, epizentroak 31 km eta 115 km artean kokatzen dira itsasondoan, eta 10 km eta 25 km artean lurrazalean.

Jarduera Sismikoa eta Sumendi Motak

Benioff planoa

Benioff planoa: Sakonera txikiko gune sismikoa da kostatik hurbil, eta sakonena kontinente barruan kokatzen da. Hipozentro desberdinak plano inklinatu batean egongo balira bezala banatzen dira gainazal okertu horretan.

Sumendi moten sailkapena

• Hawaiarra: Tenperatura oso altua, laba oso jariakorrak, sumendi garaiak, piroklasto gutxi eta arrisku txikia. Puntu beroetan ohikoak dira.
• Stromboliarra: Tenperatura 700 eta 1000 ºC artekoa. Piroklasto asko distantzia luzeetara, altuera handia, arrisku ertaina eta laba jariakorrak.
• Vulkaniarra edo Vesubiarra: Laba-kolada hotzak (700 ºC-tik beherakoak). Errautsen, gasen eta piroklastoen nahastea, mendi malkartsuak eratzen ditu. Leherketa indartsuak, arrisku handia eta laba likatsuak.
• Pelearra edo Pliniarra: Laba oso likatsua, tximinian solidotzen dena tapoi bat sortuz. Gasen bultzadak kupula itxurako egiturak sortzen ditu.

Erupzio Historikoak eta Biziaren Jatorria

Vesubio eta Santorini

Vesubio: K.o. 79. urtean, Ponpeian, 100 km/h-ko erupzioa gertatu zen. 25 mila hildako eragin zituen eta Ponpeia eta Herkulano hiriak suntsitu zituen. Hautsari esker, zibilizazioen aztarnak kontserbatu dira. Santorini: Duela 3500 urte zibilizazio minoikoa desagerrarazi zuen; uharteak ilargi-erdi forma hartu zuen eta tsunamiak eragin zituen.

Millerren esperimentua

Millerrek aminoazidoak sintetizatu zituen amoniakoa, metanoa eta ur-lurruna erabiliz. Prozesua hiru fasetan banatu zuen: A) amoniako eta metano nahastea sortu; B) deskarga elektrikoen mende jarri; C) sintetizatutako molekulak jaso. Sintesi hau hasierako Lurrean gertatu zela eta bizia sortzeko lehen urratsa izan zela adierazi zuen, nahiz eta gaur egun badakigun metano gutxiago zegoela.

Eboluzioaren Teoriak eta Gizakiaren Bilakaera

Eboluzioaren oinarriak

Espeziea: Elkarren artean ugaltzen diren eta ondorengo ugalkorrak ematen dituzten izaki bizidunen multzoa da.

• Lamarck: Espezieak premiei erantzuteko edo ingurunera moldatzeko aldatzen zirela uste zuen (adibidez, muskerrak suge bihurtzea). Ezaugarri eskuratuak transmititzen zirela zioen.
• Darwin: Bizirik irauteko borroka eta hautespen naturala proposatu zituen. Ezin izan zuen azaldu karaktereak nola transmititzen ziren, ezta aldakortasunaren jatorria ere.

Hominidoen bilakaera

1. Ardipithecus ramidus: Sabana eremuetan bizi zen, simio itxura zuen eta landareak jaten zituen (90 cm).
2. Australopithecus: 1,4 m-ko altuera, 27 kg eta 450 cm³-ko burezur-edukiera.
3. Homo habilis: Izaki orojaleak, 1,5 m eta 50 kg.
4. Homo erectus: Harri-langintzan aditua, masailezur sendoa eta kokotsik gabea (1,60 m).
5. Neanderthal: Europan eta Asian bizi zen, 1,55 m, kopeta txikia eta atzerantz okertua.
6. Homo sapiens: Kopeta zuzena, aurpegi lauagoa eta 1,65 m. Haitzuloetan eta txaboletan bizi zen.