Lurraren Energia, Plakak eta Ekosistemak: Gida Sakona

Lurraren Barneko Energia eta Plaka Litosferikoak

Lurraren barneko energiaren agerpenak: Bolkanismoa, harri beroak, lurrikarak, kontinenteen higidura eta mendien sorrera.

Plaka Litosferikoak

Lurraren kanpoko geruza, litosfera, zazpi plaka oso handitan eta hainbat plaka txikiagotan banatuta dago. Plaka hauek etengabe mugitzen dira.

Plaka Litozferikoen Higidura

• Talkak eginez (Higidura Konbergentea): Bi plaka elkarrengana hurbiltzen direnean, pisutsuena eta lodiagoa bestearen azpian sartzen da. Plaka ozeanikoa bada, mantuan hondoratzen da subdukzio-eremu bat eratuz.
• Urrunduz (Higidura Divergentea): Bi plaka elkarrengandik urruntzen direnean, haien arteko mantuko materiala urtu eta lurrazalera irteten da, litosfera ozeanikoa sortuz.
• Irristatuz (Ebakidurako Higidura): Plakak horizontalki mugitzen dira, bata bestearen kontra irristatuz, eta faila eraldatzaile bat eratzen da.

Bolkanismoa

Gaur egun 500 sumendi aktibo daude munduan. Hala ere, jarduera bortitzena dortsala ozeanikoetan gertatzen da, milaka metroko sakoneran.

Produktu Bolkanikoak

• Gasak: Ugarienak karbono dioxidoa ($ ext{CO}_2$) eta ur lurruna dira. Sufrea ($ ext{S}$) eta nitrogenoa ($ ext{N}_2$) ere kanporatzen dira.
• Likidoak: Laba. Tenperatura altuetan, laba oso likatsua izan daiteke eta mantso mugitzen da.
• Solidoak (Piroklastoak): Airera jaurtitako harri zatiak dira. Honako hauek barne hartzen dituzte: bonba bolkanikoak, lapilliak eta errauts bolkanikoak.

Jarduera Bolkaniko Motak

Jarduera Hawaiiarra, Jarduera Stromboliarra, Jarduera Vulkaniarra eta Jarduera Pliniarra.

Lurrikarak eta Uhin Sismikoak

Lurrikarak edo seismoak Lurraren barneko energiaren beste agerpen bat dira. Lurrazalaren higidurek eta hausturek eragindako bibrazioen ondorioz sortzen dira.

Lurrikararen Funtsezko Kontzeptuak

• Hipozentroa edo Gune Sismikoa: Harriak hautsi eta energia askatzen den abiapuntua.
• Epizentroa: Hipozentroaren gainazaleko puntua, bertan hondamendi gehien gertatzen da.
• Uhin Sismikoak: Bibrazioak hipozentrotik noranzko guztietan hedatzen dira.

Lurrikararen epizentroa ozeanoen hondoan egonez gero, Tsunamiak (olatu erraldoi eta suntsitzaileak) sor daitezke. Lurraren magnitudea USM (Une Sismikoaren Magnitudea) bitartez neurtzen da.

Plaken Fenomenoak eta Arriskuak

Plaka litosferikoen ertzak lurrikara- eta erupzio-arriskuko eremuak izaten dira.

• Ertz Divergenteetan: Bolkanismoa nagusitzen da.
• Ertz Konbergenteetan: Talka gertatzen da, eta hondoratzea. Lurrikara-arrisku handiko guneak dira.
• Ebakidurako Ertzetan: Sismikotasuna eragiten dute.

Erupzioek eta Lurrikarek Eragindako Hondamendiak

Erupzioek eragindakoak: Laba-koladak, Laharrak, Hodei suharrak (fluxu piroklastikoak), Emanazio toxikoak, Grabitazio-kolapsoak eta Leherketak.

Lurrikarek eragindakoak: Eraikinak erortzea, Luiziak, Azpiegiturak hondatzea eta Tsunamiak.

Ekosistemak eta Ekosfera

Ekosistema bat gune jakin batean bizi diren izaki bizidun guztiek, haien arteko harremanek eta elkarrekintzek osatzen duten multzoa da.

Ekosistema Baten Osagaiak

• Faktore Abiotikoak (Biotopoa): Ekosistemaren zati fisikoa da, bizirik ez duena (airea, harrokak, ura). Ingurumen-ezaugarriak ere bai (argitasuna, tenperatura, oxigeno kantitatea).
• Faktore Biotikoak (Biozenosia): Ekosisteman bizi diren izaki bizidun guztiak. Espezie bereko banakoek populazioa osatzen dute.

Lehorreko Ekosistemak

Eremu Epeletako Ekosistemak

• Baso Hostoerorkorra: Latitude altuetan eta ingurune menditsuetan. Neguan hotza eta udan epela. Adibidez: Haritzak eta hartzak.
• Baso Mediterraneoa: Latitude baxuetan. Uda bero eta lehorrak, neguak leunak. Prezipitazio irregularrak. Adibidez: Pinuak eta narrastiak.
• Estepa: Prezipitazio urriko eta irregularreko eremuak. Udak lehorrak, neguak hotzak eta luzeak. Zuhaitzik gabekoa. Adibidez: Saguak.

Eremu Polarretako Ekosistemak

• Basamortu Polarrak: Prezipitazio urriko eremuak. Tenperatura beti zero azpitik eta lurzorua izoztuta. Adibidez: Hartzak.
• Tundra: Neguan lurzorua izoztuta egoten da eta udan belarkarez eta putzuz betetako eremuak sortzen dira. Adibidez: Otsoak.
• Taiga: Neguak hotzak eta prezipitazio eta elur ugariak. Adibidez: Izeiak.

Eremu Beroetako Ekosistemak

• Basamortu Beroa: Klima oso lehorra urte osoan. Egunaren eta gauaren arteko tenperatura-aldaketa handiak. Publizitatea oso baxua. Adibidez: Kaktusak.
• Sabana: Urtaro lehor luzeak eta urtaro heze laburragoak. Tenperaturak altuak urte osoan. Adibidez: Zebrak.
• Oihan Ekuatoriala: Prezipitazio oso ugariak eta tenperatura eta argi baldintza egonkorrak. Planetako aniztasun handieneko eremuak.
• Baso Tropikala: Montzoien menpeko eremuak. Prezipitazio irregularrak, bi urtaro bereizten dira (hezea/bero eta lehorra). Adibidez: Hegaztiak.

Uretako Ekosistemak

Uretako ekosistemen faktore nagusiak:

• Argi Kantitatea: Organismo ekoizleei (alga eta landareei) eragiten die, sakonera baldintzatuz.
• Mantenugaien Ugaritasuna: Nitrogenoa eta fosforoa funtsezkoak dira ekoizleentzat.
• Oxigeno Kantitatea: Uraren tenperatura altuagoa bada, oxigeno gutxiago du.

Uretako Ekosistemetako Organismo Motak

• Planktona: Jitoan flotatzen dute (mikroskopikoak edo larbak).
• Nektona: Igeri egiten dute (arrainak).
• Bentosa: Hondoan mugitzen dira, atxikita edo lurperatuta bizi dira.

Itsasoko Ekosistemak

• Eremu Pelagikoa: Argitasuna jasotzen duten eremuak.
• Eremu Batiala: 200 eta 3000 metro artean. Iluna denez, ez dago landare ekoizlerik.
• Eremu Abisala: 3000 metroko sakoneratik. Organismo bentonikoak eta arrain abisalak bizi dira.

Ur Gezako Ekosistemak

• Lotikoak: Ibaiak, errekak, iturburuak eta ur-lasterrak.
• Lentikoak: Sakonera gutxiko ur-masak.

Lurzoruaren Oinarriak eta Arriskuak

• Lurzoruko Biozenosia: Landareez gain, animalia, onddo eta bakterio ugari bizi dira.
• Lurzoruko Biotopoa: Osagai ez-organikoak (solidoak, gatz mineralak, airea). Baldintza nabarmenenak: tenperatura, hezetasuna eta argi falta.
• Lurzoruaren Arrisku Nagusiak: Kutsadura, Trinkotzea eta Gazitzea.

Habitata eta Txoko Ekologikoa

Izaki bizidun jakin baten bizimodua ahalik eta zehatzen deskribatzen dugunean, haren txoko ekologikoa deskribatzen dugu (elikadura mota, portaera...). Habitat zehatz batean bizi daitezke moldatutako ezaugarriengatik.

Izaki Bizidunen Arteko Harremanak

Animaliak elikatzen direnean sortzen diren harremanei harreman trofikoak deritze. Elikadurarekin zerikusia ez duten beste harreman batzuk ere badaude: espeziebarnekoak eta espezieartekoak.

Maila Trofikoak

• Ekoizleak: Beren elikagaiak ekoizten dituzte (autotrofoak).
• Kontsumitzaileak: Beste izaki bizidunez elikatzen dira:
  • Lehen mailakoak: Belarjaleak.
  • Bigarren mailakoak: Haragijaleak.
  • Hirugarren mailakoak: Beste haragijalez elikatzen direnak.
• Deskonposatzaileak: Beste izaki bizidunen hondakinez elikatzen dira.

Espeziebarneko Harremanak

• Familia-asoziazioak: Guraso eta kumeek osatzen dituzte (hegazti eta ugaztun askok).
• Asoziazio Sozialak: Erleek, inurriek eta intsektu sozialek osatzen dituzte.
• Asoziazio Taldekoak: Ugaztun belarjale eta hegazti askok osatzen dituzte.
• Kolonia Asoziazioak: Elkarri lotuta dauden eta egitura sendoak osatzen dituzten banakoak (koralak, adibidez).

Espeziearteko Harremanak

• Harraparitza: Harraparia beste bat harrapatu eta hiltzen du (lehoiak eta gazelak).
• Parasitismoa: Bizkarroia ostalariaren bizkar bizi da, kalte eginez (onddoak eta zuhaitzak).
• Inkilinismoa: Maizterrak beste espezie baten gorputzean edo hondakinetan babesa aurkitzen du (hegaztiek habiak sortzea).
• Komentsalismoa: Banako batek etekina ateratzen dio beste organismo baten jarduerari (usoak eta gizakiak).
• Mutualismoa: Bi banako edo gehiago elkartzen dira, guztien onerako (krokodiloak eta txirri egiptoarra).
• Sinbiosia: Mutualismo mota bat (likenak, landare eta alga baten asoziazioa).

Gizakien Jardunak Eragindako Desorekak

Ezpezie exotikoak sartzea (zebra muskuiluak), basoetan eragindako suteak, espezieen bioaniztasuna galtzea, kutsadura eta isuriak.