Literatura Teoriaren Korronte Nagusiak eta Eskola Kritikoak

New Criticism eta Eleberrien Teoria

New Criticism

New Criticism Ameriketako Estatu Batuetan (AEB) sortu zen. Talde hau teorikoagoa da eta joera antikapitalista zein modernoaren aurkakoa erakusten du. Poesian interes handia dute, testuak ulertzeko modu gisa. Haien ustez, poesia objektu itxi bat da (ezin da hizkuntza hori manipulatu, laburtu edo aldatu).

• Ezaugarriak: Erudizio akademikoaren aurka agertzen dira. Ez dituzte iturri, biografia edo datu historiko akademikoak bilatzen.
• Inpresionismoaren aurka: Poesia antierromantikoa eta anti-adierazkorra dute interesgune.
• Metodoa: Zuzenean testuan eta testuaren egituran enfokatzen dira.

Lau falazien salaketa:

1. Falazia afektiboa: Metodo inpresionistaren aurka.
2. Intentzioaren falazia: Berdin dio autoreak zer esan nahi duen; bere iritzia testuaren gainetik dago.
3. Falazia biografista: Autorearen biografia kontuan hartzearen aurka.
4. Komunikazioaren falazia: Ez du helburu komunikatibo zehatzik.

Autore nagusiak: J.C. Ransom, C. Brooks, R.P. Blackmur eta R.P. Warren.

Eleberrien Teoria

Eleberrien teoriak istorioaren narrazioa, pertsonaiak, denbora-espazioa eta narratzailearen rola bezalako elementuak aztertzen ditu. Helburua: Eleberrien ulermen sakonagoa eskaintzea da, testuinguru historiko, sozial eta kulturalarekin lotuz.

Psikoanalisia eta Kritika Feminista

Teoria Psikoanalitikoa

XX. mendean sortua, Freud eta Lacanen ideietan oinarritzen da. Pertsonaien eta egileen inkontzientea aztertzen du. Helburua testu literarioen azterketa sakona egitea da, azpiko esanahi psikologiko eta sinbolikoak aurkituz. Haien iritziz, giza portaera beti da irrazionala. Ez dakigu zergatik egiten dugun egindakoa, ez baitira benetako arrazoi edo motibazioak agertzen; beti daude arrazoi ezkutuak inkontzientean.

Fantasiaren kontzeptua: Denok ditugu egunero fantasiak (ez bakarrik sexualak). Fantasien bidez, gure irudimenean desirak modu eraldatu batean gauzatzen ditugu, nahiz eta askotan haietaz lotsatu. Honen aurrean, artistak fantasiak artistikoki transformatu eta modu onargarrian aurkezten ditu.

Kritika Feminista

Generoaren irudikapenak eta botere-harremanak aztertzen ditu. Ezaugarriak:

• Patriarkatua testu literarioetan nola islatzen den aztertzea.
• Emakumezko egileen eta pertsonaien ikusgaitasuna sustatzea.
• Generoaren eraikuntza soziala aztertzea eta estereotipoak desegitea.

Virginia Woolf eta Simone de Beauvoir feminismoaren lehen belaunaldiko autoreak dira. Hauek emakumeen ikuspegi literarioa eta soziala azpimarratu zituzten.

Polisistemen Teoria eta Formalismoa

Polisistemen Teoria

Itamar Even-Zoharrek proposatua. Literatura-sistema dinamikoa da. Testu literarioek elkarri eragiten diote eta kanpo-elementuek ere eragina dute. Sistema ez da estatikoa, denborarekin aldatu egiten da. Bi geruza bereizten dira:

• Erdiko geruza: Kritiko literario klasikoak, denek ezagutzen dituztenak.
• Inguruko geruza: Bigarren mailakoak, ez hain ezagunak.

Formalismo Errusiarra eta Estilistika

Formalismo Errusiarra (Roman Jakobson): "Poesia hizkuntzak funtzio estetikoa betetzen duenean... literatura-lana bihurtzen duen ezaugarri hori da."

Estilistika (Amado Alonso): "Estiloa izaki bat indibidualizatzen duen guztia da... berezitasun horri 'estilo' deitzen diogu."

Estrukturalismoa eta Teoria Soziologikoa

Estrukturalismoa

• Jonathan Culler: "Testu batek poema bat eratzen du... erlazionatuta dagoelako idatzia dago."
• Terry Eagleton: "Estrukturalismoak batera errefusatu zituen objektu erreala... arau-sistema bat besterik ez da geratzen."
• Roland Barthes (Estrukturalismo frantsesa): "Idazkuntza leku neutro eta konposatua da... bera denetan galtzen den lehena."

Barthesen beste gogoeta batzuk: "Garai bakoitzak pentsa dezake zentzuen aniztasuna atzematen duela." / "Narratzailea eta pertsonaiak ez dira existitzen den zerbait." / "Kontakizunak ez du imitatzen, ez baitu inoiz ospatzeari uzten."

Teoria Soziologikoa eta Frankfurt Eskola

• Theodor Adorno: "Artelan sublimeenean ere bizitza justu bat sortzea da helburua."
• Walter Benjamin: "Artelanaren erreproduzigarritasun teknikoak aura galtzea dakar... jarrera kritikoa eta emankorra sustatuz." Benjaminen ustez, masa Baudelaire-ren flâneur-aren aurrean hiriaren irudian agertzen da, eta detektibe-istorioetan susmagarriagoa bihurtzen da.
• Charles Baudelaire: "Jendetza bere eremua da, ihes egiten duena bezala."
• Fredric Jameson: "Keinu jakin baten imitazioa... huts baten praktika da. Gaur egungo heriotza eta izua dira nagusi."

Semiotika, Harrera eta Dekonstrukzioa

• Semiotika (Yuri Lotman): "Artean, zeinuek ez dute soilik esanahi bat, sistema gisa agertzen dira."
• Harreraren Estetika (R. Jauss): "Literatura-lan bat, nahiz eta berria izan, joko-arau jakin batzuen arabera hartzen da."
• Feminismoaren aitzindaria (Mary Wollstonecraft): "Ez dut nahi emakumeek gizonen gaineko boterea izatea, beren buruaren gainean baizik."
• Dekonstrukzionismoa (J. Derrida): "Zentro honen... egiten diona."

Teoria Literarioen Azterketa Sakona

Semiotika (Yuri Lotman)

Estrukturalismoari eta formalismoari emandako erantzuna da. Egitura oso garrantzitsua da. Ekarpen nagusia literatura komunikazio gisa aztertzeko nahia da. Zeinu orok mezu bat du; bizitza zeinuz beteta dago eta dena da zeinu bat. Horien atzean asmo komunikatibo bat dago, beste zeinu-sistema batzuekin lotuta (hartzailea, autorea...). Semiotikak ez du bakarrik testu literarioa aztertzen, baita beste komunikazio prozesu batzuk ere.

Harreraren Estetika (Hans-Robert Jauss)

Irakurlearen arretan zentratzen da. Estrukturalismoan sustraiak dituen arren, alde bakarra hartzen du: irakurlea. Literaturan zentzua ez da bakarrik egilearen edo testuaren bidez lortzen, irakurlearen esperientziaren bidez baizik. Irakurlearen esperientzia historiko eta pertsonala funtsezkoa da testu bat nola hartzen eta irakurtzen den ulertzeko.

Estrukturalismoa (Barthes, Culler, Eagleton)

Formalismo errusiarra eta hizkuntzalaritza ditu oinarri. Hartzaileak garrantzia du eta intertestualitatea beharrezkoa da. Helburua literatur testuen lege orokorrak identifikatzea da. Antihumanismoa da ardatza: egilearen barne-mundua islatu beharrean, hizkuntza da garrantzitsuena. Barthesek dioen bezala, "autorearen heriotza irakurlearen jaiotzarekin dator". Hiru azterketa maila bereizten dira: funtzioa, ekintza eta narrazioa.

Frankfurt Eskola (Adorno, Benjamin, Jameson)

Marxismoaren barruko eskola berria da. Teoria artistikoa berritu zuten, filosofia eta psikoanalisia gehituz. Helburu iraultzailea dute: mundua aldatzea. Kontsumo gizartea eta kapitalismoa aztertzen dituzte, Lukácsen errealismoaren aurka eta abangoardiaren alde agertuz.

Marxismoa (György Lukács)

Osagai guztien azpitik ekonomia dagoela dio (faktore erabakigarria). Literaturak bere arau eta printzipioak ditu. Bi ikuspegi bereizten dira: kritika objektiboa (ez arautua) eta kritika doktrinarioa (arautua).

Kanonaren Teoria

Kultura jakin batean garrantzitsutzat jotzen diren testu multzoa da. Hauek literatura-eredu gisa ulertzen dira eta hezkuntzaren zein kultur transmisioaren oinarri dira. Polemikak sortzen ditu: batzuek balore hegemonikoak defendatzen dituzte, eta beste batzuek gizarte-orden berri baten mesedetan kanona apurtu nahi dute.

Laburpen Taulak eta Kontzeptu Gakoak

Formalismo Errusiarra eta New Criticism

• Formalismo Errusiarra: Literatura zientifikoki aztertu. Hiru garai (1915-1930). Fokoa: Forma, desautomatizazioa ("arrozte efektua"), dominantearen teoria eta narrazioaren teoria (fabula eta bilbea).
• New Criticism: Formalismoaren ildoa. Poesia erresistentzia tresna gisa. Testua objektu itxia da. Lau falaziak: afektiboa, intentzioarena, biografista eta komunikazioarena.

Estrukturalismo Frantsesa eta Postformalismoa

• Estrukturalismo Frantsesa (Barthes): Formalismoa + hizkuntzalaritza. Hartzailearen garrantzia eta intertestualitatea. Hiru maila: gertakizunak, pertsonaiak eta narratzailea.
• Postformalismoa: Formalismoa + marxismoa. Forma eta ideologia lotzen ditu. Hizkuntza ez da neutrala, ideologia darama. Kontzeptu nagusiak: polifonia, inauteriak eta kronotopoa.

Marxismoa eta Frankfurt Eskola

• Marxismoa (Lukács): Ekonomiaren garrantzia. Obra klasikoetan interesa. Ispiluaren teoria. Bi zibilizazio: itxia eta arazotsua. Eleberria errealistagoa dela dio.
• Frankfurt Eskola (Benjamin eta Adorno): Helburu iraultzailea. Adornoren bitartekotzaren kontzeptua: literaturak ez du errealitatea islatu behar. Benjaminen ustez, erreprodukzio teknikoak aura (energia berezia) galtzea dakar.

Semiotika eta Harreraren Estetika

• Semiotika (Lotman): Literaturaren komunikazioa aztertu. Zeinua da ardatza. Forma eta esanahia ezin dira bereizi. Hiru hizkuntza mota: naturalak, artifizialak eta bigarren mailakoak.
• Harreraren Estetika (Jauss): Fokoa irakurlearengan. Harrera historikoa, espektatiba-horizontea (aurreiritziak) eta distantzia estetikoa aztertzen ditu.