A Literatura Galega da Posguerra (1936-1975) e os Desafíos da Normalización Lingüística

O Contexto Sociolingüístico e os Prexuízos contra o Galego

A situación lingüística predominante é a da convivencia de dúas ou máis linguas nun mesmo territorio. O galego fálase tanto no rural como nas cidades e entre a xente nova de todas as ideoloxías políticas. Non é unha lingua imposta, senón de consenso, pois todas as medidas de política lingüística foron aprobadas por unanimidade no Parlamento galego (LNL de 1983, PXNL de 2004). Ademais, o galego tamén ten utilidade fóra de Galicia, xa que nos conecta cos millóns de falantes da lusofonía.

Cada lingua ten o seu acento e a súa fonética, e iso constitúe a súa idiosincrasia. Os prexuízos lingüísticos son inaceptables, sen importar o tipo de prexuízo.

Lexislación e Realidade Educativa

O Decreto 124/2010, do 3 de xuño, sobre o uso das linguas no ensino, establece que tanto o galego como o castelán deben ser tratados con igual dignidade e usados de forma efectiva no ámbito educativo. Neste contexto, cómpre preguntarse: como se pode esperar que o galego sexa aceptado no ámbito da investigación científica se na práctica non se permite impartir as materias de ciencias en galego?

Tipoloxía dos Prexuízos Lingüísticos

Os prexuízos seguen presentes, creando ideas falsas sobre a lingua. Distínguense varios tipos:

• Estéticos: Fan referencia á suposta cacofonía do idioma, como cando se critica a gheada ou o seseo.
• Socioeconómicos: Asocian o galego cun determinado sector da sociedade, afirmando que é "a lingua dos pobres" ou que dificulta atopar traballo.
• Socioculturais: Vincúlano co rural, coas persoas maiores ou con certos profesionais.
• Sociopolíticos: Intentan presentalo como un perigo para o español.

Tamén existen prexuízos sobre a súa fragmentación dialectal, ignorando que todas as linguas vivas presentan variacións, e sobre a súa utilidade, esquecendo que a súa verdadeira función é a comunicación dentro da comunidade que a usa e que, ademais, facilita o acceso ao mundo lusófono.

Novos Desafíos e a Perda de Falantes

Novos prexuízos seguen afectando o galego. Aínda que non se considera unha lingua inferior, naturalízase a imposición do castelán baseándose en valores como a liberdade ou a xerarquización lingüística, facendo ver como antinaturais as medidas de protección doutras linguas. Ademais, quen mantén o galego ao trasladarse ás vilas ou os neofalantes son vistos como radicais. Moitas persoas seguen empregando o castelán por inseguridade na súa competencia en galego, e rexeítase o estándar por consideralo artificial, aínda que todas as linguas teñen unha variedade formal. Estes prexuízos fomentan o autoodio e a perda de falantes, polo que é imprescindible impulsar iniciativas de normalización lingüística.

En outubro de 2024, o Instituto Galego de Estatística (IGE) revelou que o uso do galego está a diminuír entre os mozos, especialmente entre os menores de 20 anos. A maioría dos nenos de 5 a 14 anos fala castelán, o que indica que hai un fallo na transmisión interxeracional do galego.

Conclusión Sociolingüística

A Lei de Normalización Lingüística, aprobada en 1983, establece a obriga de usar o galego en todos os ámbitos da educación co fin de garantir a igualdade de dereitos lingüísticos. A persistencia dos prexuízos estéticos e doutro tipo provoca unha situación de diglosia, onde ás veces deixamos de lado a nosa lingua de identidade debido a unha falta de normalización. Aínda que dispoñamos dunha lexislación, é importante establecer novas medidas de normalización, xa que as que están establecidas non son eficientes.

Bloques Dialectais do Galego

O galego divídese tradicionalmente en tres grandes bloques dialectais:

• O Bloque Occidental: Abrangue A Coruña e Pontevedra. Presenta gheada e seseo, terminacións en -án(s) (como o irmán/a irmá), plural en -ns (como cans, avións), pronomes suxeito ti/el e fenómenos como cheísmo e teísmo nalgunhas áreas.
• O Bloque Central: Inclúe o interior da Coruña, Pontevedra, Lugo e Ourense (agás a súa parte oriental). Non presenta gheada, pode haber seseo nalgunhas zonas, usa terminacións en -ao/-á (como o irmáo/a irmá), plural en -s (como cas, aviós), pronomes suxeito ti/el ou il, demostrativos iste/ise e formas verbais como seña/esteña.
• O Bloque Oriental: Inclúe o leste de Lugo e Ourense e zonas de Asturias, León e Zamora. Non presenta gheada nin seseo, usa plural en -is (como cals, aviois), pronomes suxeito tu/il/el e terminación -ao/-a.

A Literatura Galega da Posguerra (1936-1975)

A Guerra Civil supuxo unha paralización da produción cultural en galego, pero a partir de 1947 comeza a súa recuperación coa publicación de Cómaros verdes de Aquilino Iglesia Alvariño. Nese período tamén se fundan importantes editoriais como a Editorial Galaxia (1950), que acolle aos poetas máis galeguistas. A poesía de posguerra convive coa dos novos valores, xa que o silencio provocado pola guerra obrigou aos autores a pospoñer a súa obra ata que as circunstancias políticas mellorasen. Este período abarca catro décadas nas que se observan cambios profundos.

A Poesía Galega do 36 ao 75

Tendencias Poéticas Principais

As principais tendencias poéticas foron as herdadas da preguerra, que continúan presentes, e as novas correntes:

• Hilozoísmo, Neotrobadorismo e Ruralismo: Tendencias continuadoras da preguerra.
• Paisaxismo Renovador: Trata a paisaxe dunha maneira metafísica e unitaria co ser humano, destacando poetas como Manuel María e Uxío Novoneyra.
• Clasicismo e Culturalismo: Integra influencias grecolatinas e busca recuperar formas clásicas, destacando poetas como Álvaro Cunqueiro e Aquilino Iglesia Alvariño.
• Intimismo e a Escola da Tebra: Busca a reflexión sobre o ser humano e as súas preguntas existenciais. Neste ámbito destacan poetas como Luís Pimentel e Cuña Novás.
• Socialrealismo: Propón unha poesía social e cívica que denuncia as inxustizas, coa influencia dos poetas exiliados e dos novos poetas progresistas como Celso Emilio Ferreiro e Manuel María.

A Xeración de 1936

Estivo marcada pola vivencia traumática da Guerra Civil. A súa poesía reflicte os efectos da guerra, a angustia existencial e a denuncia da maldade e da brutalidade fascista. Poetas como Aquilino Iglesia Alvariño, Xosé María Díaz Castro e Celso Emilio Ferreiro pertencen a esta xeración.

Aquilino Iglesia Alvariño (1909-1961)

É unha das figuras máis destacadas da poesía da posguerra, cun estilo que mestura hilozoísmo, ruralismo e neotrobadorismo. A súa obra Cómaros verdes é un exemplo claro desta confluencia de tendencias. O tema da morte e do paso do tempo tamén é recorrente na súa obra.

Xosé María Díaz Castro (1914-1990)

Coa súa única obra importante, Nimbos (1961), destaca pola profundidade dos seus temas e pola súa poesía transcendental, na que se mesturan o amor, a natureza, o tempo e a morte, así como o tema relixioso.

Celso Emilio Ferreiro (1912-1979)

Representante do socialrealismo, destacou pola súa postura progresista e pola súa poesía de carácter cívico e político. A súa obra está marcada pola loita contra a ditadura e a súa defensa da liberdade.

• O soño sulagado (1954): Explora a poesía intimista, centrada no paso do tempo, o sentido da vida e a nostalxia, anticipando a súa futura poesía comprometida.
• Longa noite de pedra (1962): Obra clave da poesía de posguerra, reflexiona sobre a opresión e a inxustiza, cun ton de denuncia e simbolismos sinxelos.
• Viaxe ao país dos ananos (1968) e Terra de ningures (1969): Centradas na emigración, criticando os emigrantes renegados e a loita contra o franquismo.
• Cantigas de escarnio e maldicir (1968), Paco Pixiñas (1970) e Cemiterio privado (1973): Destacan pola sátira mordaz, criticando a sociedade de consumo.
• Antipoemas (1972): Abandona o lirismo tradicional e presenta críticas á sociedade e ao imperialismo.
• Onde o mundo se chama Celanova (1975): Regresa á poesía intimista, reflexionando sobre o paso do tempo, a morte e a súa esposa Moraima.

A Promoción de Enlace (Nados entre 1920 e 1930)

Comprende poetas que, descoñecendo a literatura galega anterior e a do exilio, comezaron a escribir en castelán para logo pasarse ao galego.

• Antón Tovar (1921-2004): Poeta de Ourense, cuxa obra reflexiona sobre a vida, a morte e a relixión cun ton pesimista e nihilista. Publicou libros como Arredores (1962) e Non (1967).
• Luz Pozo Garza (1922-2020): A súa poesía abarca desde o vitalismo e o amor sensual en O paxaro na boca (1952) ata a saudade e a morte en Verbas derradeiras (1972).
• Manuel Cuña Novás (1926-1992): Iniciador da Escola da Tebra, caracteriza a súa obra polo verso libre e un clima angustiado. Publicou Fabulario novo (1952) e Canto e fuga (1977).

A Xeración das Festas Minervais (Nados entre 1930-1940)

Poetas influenciados polo marxismo e o nacionalismo galego. Participaron nas Festas Minervais e no grupo Brais Pinto, buscando novas formas de expresión e implicados na política e na cultura galega.

• Xosé Luís Méndez Ferrín (Ourense, 1938): A súa obra comezou coa poesía existencialista, pero evolucionou cara un enfoque social e político. Obras como Con pólvora e magnolias (1976) destacan pola súa renovación da poesía galega, fusionando poesía política e lirismo.
• Manuel María (1929-2004): Escritor prolífico que abarcou desde a poesía existencialista ata a poesía social e de compromiso político. Destacan obras como Morrendo a cada intre (1952) e Mar Maior (1963). Tamén cultivou a poesía intimista e a poesía infantil (Os soños na gaiola, 1968).
• Bernardino Graña (1932-2023): Coñecido pola súa poesía existencialista e vitalista. A súa obra Profecía do mar (1966) canta ao mar e ás súas xentes.
• Xohana Torres (1931-2017): A súa obra madura, como Estacións ao mar (1980), mestura intimismo e patrioterismo, explorando temas como a soidade e o paso do tempo.
• Antón Avilés de Taramancos (1935-1992): A súa poesía, en obras como Cantos caucanos (1985), celebra a natureza e aborda temas como a memoria e o amor.
• Arcadio López Casanova (Lugo, 1942): O seu traballo caracterízase por un ton existencialista e un rigor formal. Mesteres (1976) foi clave na transición da poesía galega.
• Salvador García Bodaño (1935-2023): A súa obra Ao pé de cada hora (1967) combina amor e compromiso social.

A Prosa Galega do 36 ao 75

Dentro das liñas narrativas de posguerra destacan tres tendencias principais: a narrativa continuadora do Grupo Nós, a narrativa realista e a narrativa fantástica.

Tendencias Narrativas

• Narrativa Continuadora do Grupo Nós: Continúa o traballo de xiros no campo social e cultural, especialmente a través de Ramón Otero Pedrayo e Ricardo Carballo Calero.
• Narrativa Realista: Inclúe obras populares e costumistas centradas na vida rural, destacando figuras como Ánxel Fole e Xosé Neira Vilas.
• Narrativa Fantástica: Mestura o real e o imaxinario de forma que crea mundos alternativos, cultivada por Álvaro Cunqueiro.

Autores Clave da Prosa de Posguerra

Ánxel Fole (1903-1986)

Destacado cultivador do conto en galego, retratou a realidade rural galega. Fole empregou a oralidade na súa escritura, cun estilo narrativo que recolle tradicións e crenzas populares. Obras como Á lus do candil e Terra brava mostran o seu interese pola vida no medio rural, as lendas populares e o uso da oralidade na narración.

Álvaro Cunqueiro (1911-1981)

Autor fundamental nas letras galegas, destacando na narrativa pola calidade da súa prosa. A súa narrativa mestura o real co fantástico, presentando personaxes populares que conviven con figuras míticas ou literarias. Utiliza humor e ironía para distanciarse da solemnidade e humanizar os mitos. A súa prosa é lírica, influenciada pola narración oral, con narradores diversos e estruturas narrativas complexas. Publicou obras como Merlín e familia (1955), As crónicas do sochantre (1956) e Se o vello Sinbad volvese ás illas (1961), así como relatos curtos como Escola de menciñeiros (1960).

Eduardo Blanco Amor (1897-1979)

A súa obra narrativa destaca por temas realistas e o interese polo mundo da infancia, así como a ambientación urbana, especialmente na cidade de Auria (Ourense). Entre as súas obras máis importantes están:

• A esmorga (1959): Novela clave na literatura galega, combina técnicas narrativas innovadoras e retrata a vida marxinada e desesperada de tres personaxes (Cibrán, Bocas e Milhomes), abordando a violencia, o fatalismo e as tensións sociais.
• Os biosbardos (1962): Colección de contos que exploran as vivencias da infancia e a adolescencia, con tintes autobiográficos.
• Xente ao lonxe (1972): Describe a evolución dunha familia en Auria, mesturando a loita social co proceso de maduración do protagonista, Suso.

Xosé Neira Vilas (1928-2015)

A súa narrativa realista céntrase no mundo rural galego e na Galicia da emigración. Memorias dun neno labrego (1961) é a súa obra máis destacada, describindo a vida na posguerra a través dos ollos dun neno, tratando temas como a miseria e os abusos de poder. Outras obras importantes son Cartas a Lelo (1971), Aqueles anos do Moncho (1977), Xente no rodicio (1965), A muller de ferro (1969) e Querido Tomás (1980). Tamén abordou a emigración con títulos como Camiño bretemoso (1967) e Historias de emigrantes (1968).

A Nova Narrativa Galega (NNG)

A NNG xurdiu nas décadas de 1950-1960, nun contexto de posguerra e Guerra Fría. Influenciada polo marxismo e o existencialismo, os autores renovaron a narrativa galega adoptando técnicas modernas como o monólogo interior e a ruptura da cronoloxía. A súa temática céntrase no existencialismo, personaxes atormentados e antiheroes, e espazos urbanos deshumanizados. A NNG afastouse do ruralismo e presentou unha visión pesimista da realidade franquista, retratando unha sociedade opresiva.

Autores Representativos da NNG

• Gonzalo Rodríguez Mourullo (n. 1935): Coñecido polo seu afastamento do galeguismo e a súa influencia na NNG. A súa obra explora a irrealidade e a irrupción do fantástico. Destacan Nasce un árbore (1954) e Memorias de Tains (1956).
• Xosé Luís Méndez Ferrín (n. 1938): Presentou unha obra literaria caracterizada pola interrelación entre a realidade e a fantasía, cun ton angustioso e opresivo. Obras como Percival e outras historias (1958), O crepúsculo e as formigas (1961) e Arrabaldo do norte (1964) reflicten sobre a morte, o destino e a violencia.
• Camilo González Suárez-Llanos (Camilo Gonsar): Na súa obra Contos de morte e de cansa, Gonsar aborda temas como a morte, o sufrimento e a angustia humana.
• María Xosé Queizán (n. 1939): En Mar de fondo, mergúllase en cuestións sociais e culturais da sociedade galega, tocando temas como a loita pola identidade e o empoderamento feminino.
• Xohana Torres (1931-2017): O corazón e a sombra centra a súa atención nas contradicións da vida moderna e os conflitos internos que provocan os cambios sociais.
• Carlos Casares (1941-2002): A noite máis longa trata temas da Galicia rural, a historia e a loita pola supervivencia, explorando as tensións entre a tradición e a modernidade.

O Teatro Galego entre 1936 e 1976

A Lenta Recuperación dos Anos Cincuenta

A recuperación do teatro na década de 1950 divídese en tres liñas principais: teatro vangardista, teatro rexionalista e teatro da angustia existencial.

O Teatro Vangardista

Este grupo de autores continuou a liña vangardista de antes da Guerra Civil, cun enfoque innovador na dramaturxia galega.

• Ramón Otero Pedrayo: Publicou O desengano do prioiro (1952) e Noite compostelá (1973).
• Jenaro Marinhas del Valle: Publicou A serpe (1952), que aborda o teatro de tema popular con elementos da mitoloxía galega.
• Ánxel Fole: A súa obra Pauto do demo (1958) segue a liña vangardista con propostas de gran carga simbólica.

O Teatro Rexionalista

Esta corrente continúa a tradición teatral anterior á Guerra Civil, combinando os aspectos máis costumistas co teatro ruralista.

• José Trapero Pardo: A súa peza ¡Non chores, Sabeliña! (1943) é un exemplo de como as pezas rexionais exploran a realidade galega.
• Leandro Carré Alvarellos e Uxío Carré Alvarellos: Utilizan os temas da tradición popular e reivindicativa.

O Teatro da Angustia Existencial

Reflicte a situación de opresión e angustia das persoas baixo a ditadura franquista.

• Xosé Luís Franco Grande: En 1957, publicou Vieiro choído, que aborda a angustia existencial a través dun relato de desesperanza social e política.
• Manuel María: A súa obra O auto do taberneiro (1957) reflicte a situación dramática do individuo no contexto de opresión da época.
• Isaac Díaz Pardo: As súas pezas Midas e O ángulo de pedra (1958) exploraron os temas de sufrimento e desilusión social.

A Actividade Cultural dos Anos Sesenta e o Grupo de Enlace

Nos anos 60, a produción teatral segue avanzando, ligando o nacionalismo clandestino e o asociacionismo cultural co teatro como xeito de expresión ideolóxica.

O Grupo de Enlace

Tivo como obxectivo servir de conexión entre o teatro de preguerra e a renovación do teatro independente dos anos setenta.

• Ramón Otero Pedrayo: Continuou a súa produción dramática con obras como Noite compostelá (1973).
• Eduardo Blanco Amor: As súas Farsas para títeres (1973) e Teatro pra a xente (1974) destacan por unha crítica mordaz á situación política da época.
• Álvaro Cunqueiro: Deixou unha forte pegada no teatro coas súas obras, como O incerto señor Don Hamlet, príncipe de Dinamarca (1958).
• Jenaro Marinhas del Valle: Na súa obra Monifates (1964), reflexiona sobre a política e a sociedade galega.
• Ricardo Carvalho Calero: En 1963 publicou A farsa das zocas, unha peza de carácter lúdico.

O Teatro Independente: As Mostras de Ribadavia

Nos anos 60 e 70, o teatro independente xurdiu co obxectivo de achegar o xénero á xente e de promover a normalización do galego nos escenarios. O Grupo de Ribadavia (ou Grupo Abrente) impulsou a profesionalización do teatro galego, creando un teatro comprometido coa realidade social e política do país.

• Manuel Lourenzo: As súas pezas, como A comedia de Xaquín (1977), son reflexos dunha crítica social e política.
• Roberto Vidal Bolaño: Un dos maiores referentes do teatro galego contemporáneo, fundou varias compañías e impulsou a súa produción en galego.
• Francisco Taxes Prego: A súa obra El regreso (1978) é un claro exemplo do seu compromiso coas loitas sociais e culturais de Galicia.

A Literatura Galega no Exilio

A literatura galega no exilio xurdiu como consecuencia da Guerra Civil, obrigando a moitos escritores, artistas e intelectuais a marchar, principalmente a Arxentina, Uruguai e México. A súa actividade favoreceu a promoción de múltiples iniciativas culturais, como a organización de actos e a fundación de editoriais (Emecé, Nova, Botella al Mar, Alborada, Galicia ou Citania).

Produción e Temáticas

O exilio viu a publicación de obras emblemáticas, como Sempre en Galiza (1944) de Castelao, A esmorga (1959) de Blanco Amor ou a Obra completa (1959) de Cabanillas. Tamén se crearon xornais como Galicia, A Nosa Terra e Opinión Gallega.

A literatura galega no exilio destaca pola súa predominancia no xénero poético, aínda que tamén houbo un notable impulso no xénero dramático. As temáticas abordadas foron principalmente de denuncia social, lembranza da emigración galega e a saudade da terra natal.

Poetas Destacados do Exilio

• Luís Seoane: A súa poesía destaca por centrarse na mensaxe que quixo transmitir, explorando a dor do exilio e a perda da identidade galega.
• Lorenzo Varela: Abordou temas como a Guerra Civil, a historia de Galicia e a saudade do país.
• Emilio Pita: Dedicouse a denunciar a situación dos emigrantes e rememorar a paisaxe galega.

Narrativa e Teatro no Exilio

Na narrativa do exilio, fixéronse presentes os recordos da Guerra Civil, con autores como Ramón de Valenzuela, Silvio Santiago e Antón Alonso Ríos, que utilizaron a súa obra para recrear as súas experiencias persoais dende a perspectiva memorialista.

No teatro do exilio conviviron dúas grandes tendencias:

• Innovadora e Culta: Representada por autores como Castelao (Os vellos non deben de namorarse, que combina simbolismo e humor) e Seoane (A soldadeira e Esquema de farsa).
• Popular e Costumista: Representada por autores como Manuel Varela Buxán.

O Ensaio e o Nacionalismo

O ensaio galego no exilio continuou a labor iniciado antes da Guerra Civil, co enfoque na consolidación do galeguismo e a promoción da lingua galega. Castelao publicou Sempre en Galiza (1944), que se converteu nun referente da literatura galega no exilio e unha obra esencial para a historia do nacionalismo galego. O exilio foi un factor determinante para a conservación e difusión da literatura galega, permitindo que a lingua e as tradicións se mantivesen vivas e loitando pola dignificación do galego como lingua escrita.