Literatura: Definizioa, Historia eta Ezaugarriak

Zer da Literatura? Definizioa, Historia eta Generoak

Literatura hitza littera (letra, idatzita dagoena) latinetik dator (grekoak ez du inongo terminorik nozio honetarako). Terminoa lehen aldiz Kintilianok (rhetor = irakasle bat) erabili zuen Institutiones Oratoriae lanean. Hitza bi zentzurekin erabiltzen zuen:

1. γραμματική (gramatika: hizkuntzaren araua) termino greziarra itzultzeko.
2. Letren ezagutzari buruzkoa.

Literatura littera hitzetik datorrenez, idaztearekin lotzen dugu. Baina hori egitean, ahozko literatura (lehen manifestazio literarioa) kanpoan geratzen da. Horregatik, hobe da “hitzaren artea” bezala definitzea, Aristotelesek egin bezala.

Definizio historikoak eta esanahi anitzak

1732. urtean, RAEk Autoritate Hiztegia argitaratzean, definizio hau eman zion literatura hitzari: “ezaguera eta letren zientzia”. Gaur egun, aldaketa batzuk izan arren, ideia honetatik dator hitzak duen esanahia: hitzezko adierazpenaren artea (RAE: “literatura” Del lat. Litteratura. 1. f. Arte de la expresión verbal).

Hala ere, beste esanahi batzuk ere baditu hitzak:

• Berezko ekoizpen literarioen multzoari erreferentzia egiteko (adibidez, greziar literatura, XVI. mendeko literatura).
• Irakasgai bati buruzko lanen multzoari erreferentzia egiteko (adibidez, literatura medikoa, juridikoa).

Jatorria eta Genero Nagusiak

Literatura oso adierazpen artistiko zaharra da. Lehen ekoizpen literarioak ahozkoak izan ziren, Homeroren Iliada eta Odisea adibidez. Gilgamesh olerkia (K. a. 2500-2000) da aurkitutako idatzizko literatura lan zaharrena.

Eduki eta egituren araberako sailkatzea baimentzen dute generoek. Hauek dira literatur genero nagusiak:

Narratiba

Kontaketa erreal edo itxurazko kontaketa labur edo luzeak. Beti dago kontalari baten presentzia. Kontakizuna eta drama batera ager daitezke.

Lirika

Poesia konbentzionala; poesia lirikoa musikarekin lotu behar da. Baliabide literario eta adierazkorren erabilera zabala du bereizgarri. Ez dago kontakizunik ezta dramarik ere, eta “ni”-a nagusitzen da.

Drama

Antzezlanetako testuak (tragedia, komedia). Drama hutsa du bereizgarri.

Literatura-mugimenduak

Aldi bateko lanen multzoa da. Horrela izanda, ezaugarri bereizgarri batzuk partekatzen dituzte: gaia, estiloa, ideologia, etab.

Literaturaren Funtzio eta Ezaugarriak

Jarraian, literatur lanen ezaugarri bereizgarri batzuk:

4. Funtzio poetikoa: Idazleak forma eta estiloa zaintzen ditu, efektu estetikoa lortzeko. Honen asmoa ez da irakurleari informazioa ematea, baizik eta bere gogoan eragina izatea.
5. Hizkuntza konnotatiboa: Erabilera honen helburua da interpretazio desberdinak sortzea, subjektibotasuna bilatuz. Horrela, hartzaile batek zerbait ulertuko du, eta beste batek beste zerbait.
6. Originaltasuna: Literatura lanek egilearen sormenean dute jatorria. Horregatik, gai bera tratatzen duten literatura lan asko daude. Hala ere, lan bakoitza bakarra da.