Lírica Medieval Galego-Portuguesa: Evolución e Cancioneiros

Vías de Penetración da Cultura Trobadoresca

A cultura trobadoresca chegou a Galicia e Portugal a través de tres vías principais:

• O Camiño de Santiago: Esta ruta, tanto comercial como espiritual, uniu Compostela co resto de Europa. Non só difundiu a arte románica no norte da Península, senón que tamén foi un espazo de convivencia e intercambio de saberes entre xograres, segreis e trobadores de diversas culturas.
• Os monxes de Cluny: No século XII, os monxes de Cluny estableceron numerosos conventos na Península. Estes mosteiros foron centros de produción literaria, onde se creou lírica profana e se desenvolveu unha importante función educativa.
• Os contactos nobiliarios: Os nobres provenzais participaron en campañas militares contra os árabes na Península. Estas campañas, xunto con alianzas políticas e matrimoniais coa alta nobreza peninsular, axudaron a difundir os costumes e as formas literarias provenzais.

A Tradición Manuscrita

A poesía medieval galego-portuguesa profana chegou ata nós a través de oito manuscritos de diferentes procedencias, pero que seguen unha mesma liña. Podemos distinguir dúas ramas principais na tradición manuscrita:

Manuscritos Coetáneos (Finais do Século XIII - Comezos do Século XIV)

Estes manuscritos reflicten o desenvolvemento da escola galego-portuguesa e a concepción medieval da poesía como unha arte musical. Por iso, os compiladores preocupábanse por recoller a música das cantigas.

• Cancioneiro de Ajuda (A ou CA)

  Chamado así por conservarse no Palacio de Ajuda, en Lisboa. É un pergamiño de 88 folios de comezos do século XIV. Foi compilado na corte de Don Dinis e concibido como un códice rico. Porén, o plano xeral da obra non chegou a rematarse, faltando a autoría, a notación musical e as miniaturas. Contén 310 composicións, todas cantigas de amor, polo que se cre que forma parte dun proxecto máis amplo.

• Pergamiño Vindel (N ou PV)

  Foi descuberto en 1914 por Pedro Vindel, quen o atopou como forro doutro libro. Actualmente, consérvase na Biblioteca Pierpont Morgan de Nova York. Trátase dunha folla solta na que os xograres transcribían as cantigas. Contén sete cantigas de amigo de Martín Codax, que tamén se transmiten nos apógrafos italianos.

• Pergamiño Sharrer (T ou PS)

  Descuberto por Harvey L. Sharrer en 1990, é un fragmento de sete cantigas de amor de Don Dinis. Atopábase no Arquivo Nacional da Torre do Tombo, en Lisboa, e foi identificado como parte dun antigo cancioneiro, posiblemente o Livro das Cantigas de Don Dinis.

Apógrafos Italianos (Século XVI)

• Cancioneiro da Biblioteca Nacional (B ou CBN)

  Antigamente coñecido como Cancioneiro Colocci-Brancuti, consérvase en Lisboa desde 1924. Foi recompilado en Italia no primeiro terzo do século XVI e contén 1647 cantigas de todos os xéneros e 50 autores, sendo a colección máis ampla da lírica medieval galego-portuguesa. É unha copia directa do Livro das Cantigas de Don Pedro Afonso, fillo bastardo de Don Dinis.

• Cancioneiro da Biblioteca Vaticana (V ou CV)

  Conservado na Biblioteca Apostólica do Vaticano, foi mandado copiar tamén por Angelo Colocci a comezos do século XVI. Inclúe unhas 1200 cantigas, todas presentes no CBN. Descubriuse no século XIX e foi divulgado por Ernesto Monaci.

• Cancioneiro da Bancroft Library

  Unha copia do CV realizada entre finais do século XVI e comezos do XVII. Foi descuberto en Madrid en 1857 e, tras anos desaparecido, foi achado de novo en 1983 na Universidade de Berkeley, California.

CBN e CV son cancioneiros irmáns, copiados dun mesmo orixinal.

Evolución da Poesía Medieval Galego-Portuguesa

O ciclo trobadoresco galego-portugués desenvolveuse entre finais do século XII e mediados do século XV, con cinco etapas principais. A primeira obra conservada é Ora faz ost’o senhor de Navarra (ca. 1200), de Johán Soares de Paiva. A lírica galego-portuguesa xurdiu das cantigas de amigo autóctonas (reinado de Fernando II e Afonso IX) e da influencia provenzal chegada á Península no século XII.

Etapas:

1. Pre-Afonsina ou de Adaptación (1196-1245)

   O lirismo galego-portugués difúndese polas cortes reais e nobres, especialmente en Galicia e Portugal. Destacan Meendinho, Martín Codax, Paio Gómez Charinho e Bernal de Bonaval.

2. Afonsina ou Período Áureo (1245-1284)

   No reinado de Afonso X (o Sabio), o galego-portugués atinxiu o seu esplendor. Afonso X promoveu as Cantigas de Santa María e fomentou a lírica amorosa e satírica. Poetas como Johán Airas de Santiago, Airas Nunes e Johán García de Guilhade destacan nesta etapa.

3. Dionisíaca (1284-1325)

   Coa decadencia en Castela, Portugal converteuse no centro literario coa corte de Don Dinis en Lisboa. Este rei e trobadores como Johán Zorro e Estevan da Guarda mantiveron a tradición.

4. Pos-Dionisíaca ou de Recompilación (1325-1354)

   Os gustos literarios mudaron cara á prosa histórica e os libros de liñaxes. A lírica sobrevive grazas á recompilación de cantigas, realizada por Don Pedro, o que deu lugar aos Cancioneiros da Biblioteca Nacional e da Vaticana.

5. Decadencia ou Escola Galego-Castelá (1354-1445)

   No século XV, Galicia entra en decadencia literaria, mentres Castela e Portugal consolidan as súas literaturas. Poetas como Macías o Namorado e Afonso Álvarez de Villasandino escriben nun galego residual, recollido no Cancioneiro de Baena (1445).

O galego-portugués foi a lingua predominante da lírica medieval, destacando as cantigas de amigo, amor e escarnio, e acadou o seu máximo esplendor nas cortes de Afonso X e Don Dinis. A decadencia chegou co cambio de intereses literarios nos séculos XIV e XV.