Lírica Galego-Portuguesa: Tipos e Características das Cantigas Medievais

1. Cantigas de Amor

As cantigas de amor son as máis influenciadas pola tradición da lírica cortesá provenzal. A súa estrutura e temas están impregnados dunha concepción idealizada do amor, onde o suxeito poético, normalmente un home, expresa o seu sufrimento e desexos por unha dama inalcanzable ou que o despreza. Nestas cantigas, o eu lírico asume unha postura de sufrinte e submisión, onde as emocións están profundamente marcadas pola distancia, o silencio ou a frialdade da amada.

A linguaxe das cantigas de amor é moi simbólica e adoita utilizar figuras literarias como a metáfora, a personificación ou a comparación para falar do desexo e da dor. O poeta utiliza un rexistro sofisticado, de corte cortesán, e en xeral non se mostran sentimentos de resposta ou de reciprocidade no amor, senón un amor unilateral e as súas consecuencias. O ton das cantigas de amor pode ser melancólico ou desesperado, co suxeito lírico buscando consolo, pero sen recibir resposta da amada.

2. Cantigas de Amigo

As cantigas de amigo son, en contraste, de carácter máis popular e espontáneo, cun ton moito máis próximo á tradición oral. Estas cantigas adoitan ser cantadas desde a perspectiva dunha muller, a miúdo unha moza, que expresa os seus sentimentos cara ao seu amado, con temas como a separación, a espera ou a nostalxia do amado ausente. A diferenza das cantigas de amor, nas cantigas de amigo non hai ese distanciamento idealizado, senón que se amosa un vínculo máis próximo e real.

A muller lírica nas cantigas de amigo reflicte a súa angustia, o seu amor e os seus medos. Utilízase moito o recurso do diálogo directo coa natureza ou cos elementos da contorna (o vento, as aves, o río, etc.), facendo que a muller lírica comunique os seus sentimentos á natureza, que actúa como interlocutor ou testemuña. Moitas destas cantigas tamén están estruturadas como conversas ou monólogos, onde a muller lamenta a súa situación ou expresa os seus sentimentos de angustia ante a ausencia do ser querido.

3. Cantigas de Escarnio e Maldicir

As cantigas de escarnio e maldicir teñen un ton mordaz e irreverente. Son compostas coa finalidade de criticar ou ridiculizar a determinadas persoas ou institucións, a miúdo dentro dun contexto social, político ou moral. Nelas, o autor adoita satirizar actitudes ou comportamentos que considera reprobables, tales como a hipocrisía, a cobiza, a ignorancia ou a traizón.

O vocabulario destas cantigas é moi directo, e non se limita a unha crítica sutil senón que recorre á burla e ao escarnio explícito. Poden verse como un reflexo da sociedade medieval e as súas incoherencias, pero tamén como unha forma de liberar tensións sociais a través da ironía. Moitas veces, as cantigas de escarnio están cargadas de humor negro e empregan os recursos de insulto e vexación, converténdose nun medio para o autor de expresar a súa rebeldía ou frustración ante as normas sociais.

4. Cantigas de Santa María

As Cantigas de Santa María son unha das obras máis importantes de Alfonso X o Sabio, quen as compuxo para adorar á Virxe María. A principal diferenza con outras formas de cantiga radica na súa finalidade devocional e na súa influencia relixiosa. Estas cantigas son aclamacións e oracións, centradas na exaltación da Virxe e na súa capacidade de interceder polo ben dos fieis.

Alfonso X organizou as Cantigas de Santa María nun conxunto de máis de 400 composicións, que abordan temas como a protección divina, os milagres da Virxe e os beneficios espirituais derivados da súa devoción. Moitas destas cantigas presentan unha narrativa ou historia detrás da invocación á Virxe, relatando feitos milagrosos atribuídos á súa intervención. A súa música tamén foi especialmente deseñada para ser interpretada de forma vocal e instrumental, e foron compostas para ser cantadas nas cortes e nas igrexas, tendo unha función educativa e espiritual.

As Cantigas de Santa María están escritas en galego-portugués e en xiros moi sinxelos, co obxectivo de facer chegar a súa mensaxe á maior parte da poboación. De aí que moitas veces se fagan comparacións entre a Virxe María e outras figuras femininas das cantigas, xeneralizando así o seu rol de protectora e curadora das dificultades humanas.