A Lingua Galega: Traxectoria Sociolingüística e Resistencia Cultural

Este documento explora a evolución da lingua galega, desde as súas orixes ata os movementos de recuperación cultural, analizando os factores sociolingüísticos que marcaron a súa historia.

1. Situación Sociolingüística: As Orixes do Conflito Lingüístico

Idade Media: Monolingüismo en Galego

Durante a Idade Media, o galego gozaba dunha situación de monolingüismo, sendo a lingua predominante en Galicia.

Desde o Século XV (Séculos Escuros): A Introdución do Castelán e a Diglosia

A partir do século XV, co inicio dos coñecidos como Séculos Escuros, a introdución do castelán en Galicia provocou a progresiva marxinación do galego, dando lugar a unha situación de diglosia:

• Lingua A (Castelán): Lingua das capas altas da sociedade (nobreza e elite).
• Lingua B (Galego): Uso exclusivamente oral e coloquial, falado polo 90-95% da poboación. Era ignorada pola práctica totalidade dos que tiñan o poder e minusvalorada socialmente.

2. Consecuencias da Situación Diglósica

A prolongada situación de diglosia tivo profundas consecuencias para a lingua galega:

• Fragmentación dialectal do galego: Ao carecer dun modelo culto de referencia (a diferenza das principais linguas románicas que fixaron a súa norma culta), o galego non puido establecer a súa propia norma estándar.
• Ruralización do léxico: Ao non haber cultivo en ámbitos cultos, o galego quedou restrinxido a unha área social concreta, vinculado principalmente ao mundo agrario e mariñeiro.
• Castelanización do léxico: O galego comezou a incorporar numerosos castelanismos, sendo coñecido coloquialmente como "castrapo".
• Castelanización da onomástica: Antropónimos e topónimos foron castelanizados de forma arbitraria e, en ocasións, defectuosa.

O galego, afastado de ámbitos cultos e formais, acabou converténdose nun idioma desprestixiado. Isto xerou un sentimento de "autoodio", traducido na minusvaloración do galego e na interiorización dun sentimento de inferioridade por parte dos propios galegos.

3. A Lingua Galega na Ilustración: Formación dos Prexuízos Lingüísticos

Situación Sociolingüística no Século XVIII

Na etapa anterior á Ilustración, o idioma estaba claramente asociado ás clases sociais: castelán para as clases altas e galego para as clases baixas.

No século XVIII, produciuse un retroceso na situación do galego:

• Aumentou a extensión social do castelán en Galicia: o castelán comezou a ser usado tamén por sectores da fidalguía e das clases medias urbanas e das vilas de Galicia.
• O idioma converteuse nun sinal de estatus social e cultural. Na mentalidade social naceron os prexuízos lingüísticos que, en parte, perduran ata o día de hoxe.

Os Ilustrados e o Espertar da Conciencia Lingüística

A pesar do retroceso xeral, algúns ilustrados galegos comezaron a defender a lingua galega, manifestando un espertar da conciencia lingüística:

• Investigación: Buscaban as súas orixes e a súa historia.
• Defensa da súa valía: Defendían o galego como un idioma de cultura, tan válido como calquera outro.
• Reclamación do seu uso: Reclamaban a súa introdución na escola e na igrexa.
• Reivindicación do uso escrito: Reivindicaban o seu uso en textos formais e literarios.

Figuras Destacadas da Ilustración Galega e a Lingua

• Frei Martín Sarmiento (1695-1772): Un dos máis grandes defensores da lingua galega.
  • Reclamaba que o ensino das primeiras letras aos nenos pequenos fose en lingua galega.
  • Reclamaba que os actos litúrxicos na igrexa tamén fosen en galego.
  • Denunciaba o desprezo cara ao galego tanto por parte de xente de fóra como dos propios galegos.
  • É autor de obras como Coloquio de 24 galegos rústicos.
• Frei Benito Xerónimo Feijoo (1676-1764): A pesar de ser unha figura central da Ilustración, Feijoo defendeu a dignidade da nosa lingua negando que fose un mero dialecto do castelán.
• Xosé Andrés Cornide Saavedra (1734-1803): Realizou importantes estudos sobre xeografía e historia, así como sobre educación e pesca, contribuíndo ao coñecemento de Galicia.
• Diego Antonio Cernadas e Castro (1702-1777): Coñecido como o "Cura de Fruíme", foi un dos poetas máis prolíficos da época.
• María Francisca de Isla e Losada (1734-1808): Considerada unha das mulleres máis ilustres do século XVIII en Galicia.
• Padre Sobreira (1745-1805): Autor dun dicionario galego que, lamentablemente, quedou inconcluso.

4. Conceptos Clave na Historia da Lingua Galega

• Séculos Escuros: Período comprendido entre o século XVI e o XIX, caracterizado pola castelanización das clases urbanas e a consecuente castelanización de topónimos e antropónimos.
• Rexurdimento: Movemento de recuperación da cultura galega que se produce na segunda metade do século XIX, como expresión da procura dunha conciencia autóctona de diferenciación cultural por parte dun sector da sociedade galega.
• Ilustración: Movemento cultural que se produciu en toda Europa ao longo do século XVIII. As súas características máis importantes son a exaltación da razón, o cultivo das ciencias, o estudo das humanidades clásicas e a preocupación polas linguas modernas e pola educación.