Lehen Industria Iraultza: eragileak, aurrerapenak eta ondorioak

Lehen industria iraultzaren faktoreak

18. mendearen amaierako demografia-iraulketa

18. mende arte biztanleria poliki igotzen joan zen, baina 18. mende bukaeran azkar hazi zen. Arrazoi nagusiak hiru izan ziren:

• Higienea, hobekuntza orokorrak higiene-ohituretan.
• Medikuntza, osasunari eta sendaketari loturiko aurrerakuntzak.
• Ekonomia, bizi-mailaren eta kontsumoaren hazkundea.

18. mendeko nekazaritzaren aurrerakuntzak

Nekazaritzako teknikak hobetu ziren

• Burdinazko aradoak erabili ziren.
• Makinak txertatzen hasi ziren labore-lanetan.
• Laboreen txandakatzea (crop rotation) aplikatzen hasi ziren lurra hobeto erabiltzeko.
• Ongarri kimikoak eta bestelako teknikak erabiltzen hasi ziren ekoizpena handitzeko.

Abeltzaintza hobetu zen

Laborantzako lurrezko zatiak abereen elikadura ekoizteko ere erabili ziren; abeltzaintzaren kopuruak gora egin zuen eta estabulazioa ohikoagoa bihurtu zen.

Nekazaritza-egiturak aldatu ziren

Liberalismoaren eta erregimen ekonomikoen ondorioz, lurraren jabetza eredua aldatu zen: lurra neurri handiagoan pribatizatu zen eta jabetza pribatua nagusitu zen.

Landa-ikerra edo landa-udalekuen mugimendua

Landa-etradua edo landa-ihes deitu den fenomenoa gertatu zen: nekazari eta langile asko landatik hirietara migratu zuten, non makinak eta fabrikak lanpostuak eskaintzen zituzten; horrek langile gutxiago nekazaritzan utzi zituen.

Pentsamolde berria: liberalismo ekonomikoa

Liberalismo ekonomikoa teoria ekonomiko bat da. Teoria horrek dio pertsona guztiek enpresa berri bat sortzeko, inbertitzeko eta berrikuntzak egiteko eskubidea dutela; ekonomian askatasun handiagoa egon behar dela azpimarratzen du.

Lehen industria iraultza: industrializazioa, fabrika eta mekanizazioa

Industrializazioa fabriketan eta mekanizazioan oinarritzen da. Aldaketa nagusiak hauek izan ziren:

• Aurretik (aurreindustriala): ez ziren makinak zabalduta, lana esku artean egin ohi zen, ordutegiak malguagoak ziren eta produkzioa sakabanatuta zegoen.
• Ondoren (fabrika-sistema): makinak erabili ziren, lanaren banaketa eta ordutegi finkoak agertu ziren, eta produkzioa zentro handietara kontzentratzen hasi zen.

Ondorioz, produktibitatea igo egin zen eta, oro har, produktu-prezioak behera egin zuten.

Britania Handia: lehen industrializazioaren erdigunea

Britania Handia izan zen lehen industrializazioaren gune nagusia, hainbat arrazoirengatik: langile-eskari handia eta merkatu zabala (kolonia-sare handiaren ondorioz), burdin meategi eta ikatz baliabide ugariek industrian energia eta materialak ematea, eta pentsamolde liberalaren hedatzea.

Nabigazioaren gorena: lurrun-itsasontziak

Lurrun-motorrez propultsatutako itsasontziak garatu ziren; burdin-egiturak eta helizeak erabilita, lurrun-itsasontziak seguruagoak, merkeagoak eta azkarragoak bihurtu ziren. Gainera, hotz-ganbrez edo biltegiratze bereziturekin ekipatutako ontziek produktu iraunkorrak urrunera garraiatzeko aukera eman zuten.

Trenbidearen aroa

Trenbidea industria-iraultzaren bi aurrerapenen ondorioz agertu zen: lurrun-makina eta burdinaren erabileraren bidez. Trena merkantziak eta bidaiariak garraiatzeko erabili zen hasieran. Ondorioz, garraioa azkarragoa, seguruagoa eta merkeagoa bihurtu zen, eta trenbide-sareak ugaritu ziren.

Garraioen iraultzaren ondorioak

• Merkataritza globalak hazkunde handia izan zuen.
• Munduko ekonomiaren espezializazioa areagotu zen (herrialde batzuk manufakturak egin zituzten eta beste batzuk lehengaiak hornitzen).
• Garraio berriek dietak hobetzeko aukera eman zuten eta emigrazioa erraztu zuten.

Bigarren industria iraultza: industria handien sorrera

Bigarren industria iraultzan energia-iturrien eta sektoreen itxura aldatu zen. Aldaketak laburbilduz:

Energia iturri berriak

Bigarren industriaren garaian bi energia-iturri nagusi agertu ziren: elektrizitatea eta petroleoa. Hauek industrian eta garraioan eragin erabakigarria izan zuten.

Sektore siderurgikoa

Siderurgiako ekoizpen-prozesuetan metodo berriak asmatu ziren; horrek altzairu kopuru handiak merkeago ekoiztea ahalbidetu zuen, adibidez arkitekturan eta makinerian aplikazio berriak ahalbidetuz.

Elektrizitate industria

Elektrizitatearen aplikazioek bi arlo nagusitan eman zituzten aurrerapen handienak: komunikazioan eta argiztapenaren alorrean.

Kimika industria

Kimika industriak material berriak garatu zituen, besteak beste plastikoak, eta sektore berriak sortu ziren.

Garraio mota berriak

Automobilak eta hegazkinak garatu ziren; biak erakunde, ekonomia eta eguneroko bizitzan eragin handia izan zuten.

Enpresa handien eta banka modernoaren sorrera

Industriaren hedapenarekin batera sortu ziren enpresa handiak eta banku-sistema modernoak. Kontzeptu garrantzitsuak:

• Sozietate anonimoa: kapitala akzioetan banatuta duen enpresa-mota, jabetza partekatua ahalbidetzen duena.
• Akzioak: enpresa baten kapitalaren zatien izen ematen diren tituluak dira.
• Bazkide: enpresako akzio-talde bat erosten duen pertsona edo erakundea.
• Burtsa: akzioak eta bestelako finantza-tresnak erosi eta saltzen diren merkatua.
• Bankua: herritarrek dirua gordetzen duten erakundea; gordailuen truke interesak ematen ditu, eta gordailu horien gainean maileguak ematen ditu irabaziak lortzeko.