O Legado Cultural Galego: Séculos Escuros, Ilustración e Literatura (XVI-XIX)

Séculos Escuros

Finais do século XV – principios do XIX: período de crise política, económica, social e cultural.

Contexto Histórico

Político

Guerras de sucesión entre Xoana a Beltranexa, apoiada por Galicia, e Isabel a Católica, por Castela e Aragón. Gañou esta última, entón comezou unha forte represión contra os nobres galegos que apoiaran á rival. Un exemplo foi a execución do Mariscal Pardo de Cela. Galicia converteuse nunha provincia e a categoría de reino quedou como un título. Os órganos administrativos viñeron de fóra.

Social

Substituíuse a nobreza galega por outra estranxeira. O rei apoiou á Igrexa. A sociedade seguía sendo estamental, dividida en clases:

• Nobreza e Clero: Posuían as terras.
• Campesiñado: Constituía a maior parte da poboación e traballaba a terra baixo o contrato de foro, con impostos tan altos que os levaban á miseria.
• Outros grupos: Funcionarios, militares, artesáns e mariñeiros.
• Fidalguía: Formada pola baixa nobreza (escudeiros) e cargos do goberno (xuíces, escribáns). Actuaba como intermediaria no cobro de rendas e era unha das clases dominantes.

O Século XVIII e a Ilustración Galega

O século XVIII foi o período no que se desenvolveu a Ilustración en Europa e América, un movemento que exaltou a razón, a ciencia, a lingua moderna e a educación. Galicia, aínda que nun período de centralismo e marxinación baixo a monarquía borbónica, recibiu a súa influencia. Os ilustrados galegos, a maioría deles relixiosos, preocupáronse pola situación de Galicia, a súa historia, cultura e lingua. Sentaron as bases para o Rexurdimento literario do século XIX.

Padre Martín Sarmiento (1695-1772)

Traballou sobre temas moi variados e compuxo 1201 cuartetas coñecidas como Coplas Galegas ou Coloquio de 24 Rústicos. Aínda que de escaso valor literario, son unha valiosa fonte de estudo da época.

A súa contribución máis valorada e apreciada foi o labor de recolleita e documentación do léxico galego. Defendeu e dignificou a lingua, reivindicando o dereito á igualdade de uso, en obras como Catálogo de voces y frases de la lengua gallega (1745-1755).

Padre Benito Xerónimo Feijoo (1676-1764)

De familia nobre, Benito Xerónimo Feijoo tentou ofrecer información completa sobre o mundo da cultura e da vida diaria, introducindo ideas novas e desbotando erros e supersticións. A súa obra é de carácter pedagóxico e divulgativo, e nela destaca o estudo da lingua e da realidade galegas. Dignificou o galego e afirmou que non era ningún dialecto, senón unha lingua románica.

Diego Antonio Cernadas e Castro (1689-1777), "O Cura de Fruíme"

Literatura Galega dos Séculos XVI e XVII

A partir do século XV, a literatura galega experimentou unha decadencia, con moi escasas mostras literarias.

Poesía Popular e Tradicional

Existiu unha tradición oral de poesía popular que continuaba a da cantiga de amigo:

Poesía Anónima Tradicional

• Unas vinte cancións paralelísticas semellantes ás galego-portuguesas. Atópanse en cancionairos musicais como o do Palacio Real ou o de Madrid.
• Un conxunto máis amplo de cantigas de temática diversa: amorosas, de berce, agrícolas, regueifas, de cego, de esmola, etc.

Poesía Anónima de Circunstancias

En forma de romance ou coplas populares, creadas por poetas anónimos sobre feitos históricos e sociais que causaron forte impresión na sociedade do momento.

• A morte de Pardo de Cela: "O Pranto da Frouseira", onde o pazo do Mariscal chora a morte do seu dono.
• O saqueo de Cangas polos turcos: Un relato poético sobre a crueldade dos piratas turcos na destrución de Cangas do Morrazo en 1617, que mataron uns cen veciños e cativaron outros tantos.

Poesía Culta e Erudita

Poesía de autor, elaborada e pensada para ser lida.

Poesía Renacentista

Un soneto de Isabel de Castro e Andrade, condesa de Altamira, dedicado ao poeta castelán Alonso de Ercilla. Foi tamén autora dunha colección de versos galegos non conservados.

Poesía Barroca

• Exequias da raíña Margarida (1612): Volume con pezas en varias linguas na honra da raíña morta. Destacan "Soneto con falda" (Gómez Tonel) e "Respice Finem" (P. Vázquez Neira).
• Décimas ao Apóstolo Santiago (do crego Martín Torrado): De carácter gracioso e con retranca. Opúxose á pretensión, en 1617, de declarar a Santa Teresa copatroa de España xunto a Santiago Apóstolo.
• Composicións das Festas Minervais: Desde 1536, a Universidade de Compostela honrou o seu fundador, o arcebispo Alonso de Fonseca, con estes certames literarios. No volume impreso coas composicións de 1697, atopamos nove romances en galego. Un exemplo de autor é Fabián Pardiñas Villardefrancos.