Lan mugimendua eta industrializazioa Euskal Herrian

XIX. mendearen azken laurdenean, Bilboko itsasadarraren ezkerraldean industrializazioak eta meategien ustiakuntzak eskulan masiboa behar izan zuten, eta horrek industria proletario zabala sortu zuen, gehienbat kanpotik etorritako langileekin. Langileen lan‑baldintzak oso gogorrak ziren: soldata baxuak, lanaldi luzeak, gizarte babesik eza eta auzo pobreetako bizi‑baldintza kaskarrak. Lan legedi eraginkorrik ez zegoenez, langileak antolatzen hasi ziren eta mugimendu sindikal eta politikoak sortu ziren egoera hobetzeko. 1886an Facundo Pérezaguak lehen talde sozialista sortu zuen Bilbon, eta 1891n lehen zinegotzi sozialistak lortu zituzten. La Lucha de Clases astekaria sozialismo bizkaitarraren ahots nagusia bihurtu zen. Sozialismoak Bizkaiko ezkerraldean izan zuen indar handiena, baina Gipuzkoako hiriburuetan ere oihartzuna izan zuen, bereziki Eibarren eta Irunen, nahiz eta han enpresak txikiagoak eta lan‑baldintzak hobeak izan.

Errusiar Iraultzak eta III. Internazionalaren sorrerak barne‑eztabaida piztu zuten PSOEn barruan, eta 1921ean PCE sortu zen, Pérezagua eta Ibarruri bezalako kide erradikalekin. Meatzarien artean komunismoak indarra hartu bazuen ere, PSOEk nagusitasuna mantendu zuen langile‑mugimenduan. Anarkismoak, Espainian indartsua izan arren, Euskal Herrian presentzia oso apala izan zuen.

Sozialismoaren bilakaera bi etapatan banatu zen. 1890–1915 bitarteko etapa erradikala borroka sindikal gogorraren garaia izan zen. 1890eko “Greba Handia” mugarri izan zen: 30.000 langilek parte hartu zuten, 10 orduko lanaldia eta barrakoien abolizioa eskatzeko. Akordioa lortu zen, baina patronalak ez zituen beti bete, eta 1910 arte greba orokor gehiago egin ziren. 1915etik aurrera, Indalecio Prietoren gidaritzapean, sozialismoak moderazio bidea hartu zuen. Sozialistek errepublikazaleekin koalizioak egin zituzten eta borroka‑taktika gogor batzuk baztertu zituzten, sindikalismoa UGTren bidez egokituz.

Testuinguru horretan, langile euskaldunen artean sindikalismo katoliko‑abertzalea sortu zen. Sabino Aranak sozialismoa “ateo eta maketoen ideologia” zela zioen, eta langile euskaldunak horretatik urrundu behar zirela. Horrela, 1911n ELA/STV sortu zen, izaera bikoitzarekin: abertzalea eta katolikoa, Elizaren doktrina sozialean oinarritua, lehenik Bizkaian eta gero Gipuzkoan hedatuz.

Langile mugimendua eta gizarte gatazkak

XIX. mendearen lehen bi herenak Espainian gatazka politiko eta militar etengabeek markatu zituzten, baina nahasmendu horren erdian egindako erreforma liberalek kapitalismorako eta merkatu libreko ekonomiara igarotzeko oinarriak jarri zituzten. Aduanak kostaldera eramateak barne‑merkatu nazionala sortu zuen, gremioen monopolioak desagerrarazi ziren Cadizko Konstituzioarekin, eta desamortizazioek lurrak merkatu libreko ondasun bihurtu zituzten, Antzinako Erregimenaren egitura ekonomiko eta sozialak behin betiko deseginez. Hala ere, industrializazioa berandu eta ahul garatu zen Europako beste herrialdeekin alderatuta, batez ere egonkortasun politiko eskasagatik eta kontsumo‑gaitasun urriko gizarte baten ondorioz. Nekazaritzan ez zen benetako iraultzarik gertatu, lurrak burgesiaren esku geratu ziren eta hauek ez zuten inbertsio produktiborik egin; ondorioz, hegoaldeko lurraren arazoak iraun zuen eta nekazari gehienak pobrezian mantendu ziren, industriaren garapenerako beharrezko kontsumo barneko oinarriak ahulduz.

Industrializazioa zenbait eremutan garatu zen, batez ere kostaldean eta Madrilen. 1876tik aurrera, Karlistaden amaierak eta Berrezarkuntzaren egonkortasunak prozesua sendotu zuten. Madrilek hiriburu izaera indartu zuen eta industria ugari garatu zituen. Katalunian kotoizko oihalgintza bihurtu zen sektore nagusia, lurrun‑makinaren erabilerak eta fabrika‑eredu berriak ekoizpena handitu eta prezioak jaistea ahalbidetu baitzuten. Sezesio Gerrak krisia ekarri bazuen ere, neurri protekzionistek sektorea babestu zuten. Siderurgian, Andaluziak izan zuen hasierako nagusitasuna, gero Asturiasek ikatzari esker, eta azkenik Bizkaiak hartu zuen lekukoa, Bessemer prozesuaren eta atzerriko kapitalaren laguntzaz industria sendoa garatuz.

Trenbideak funtsezkoak izan ziren merkatu nazionala sendotzeko eta lurraldea komunikatzeko. 1848an ireki zen lehen linea eta 1855eko legearen ondoren sarea azkar hedatu zen, nahiz eta Europarekin alderatuta eskasa izan. Industrializazioak ondorio demografiko eta sozial sakonak izan zituen: barnealdeko probintziak hustu egin ziren, Madrilek hazkunde ikusgarria izan zuen, eta industria‑guneetan langile‑mugimendua antolatzen hasi zen, sozialismoa eta anarkismoa bezalako korronteak zabalduz; horren adibide da PSOEren sorrera 1879an.

Industrializazioaren testuingurua Espainian

XIX. mendean, Hegoaldeko lau probintziek gerra karlisten ondorioak pairatu zituzten eta foruak galdu zituzten, nahiz eta Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen. Hala ere, garapen ekonomikoa oso desberdina izan zen: Bizkaia eta Gipuzkoa XIX. mendearen amaieran industrializatu ziren, eta Araba eta Nafarroa askoz beranduago. Bizkaiko industrializazioaren lehen urratsak mende erdialdean sortu ziren lehen siderurgiekin, baina Europako lehiak porrota ekarri zuen. Hala ere, Bilboko burgesiak kapitala bildu eta proiektu berriak bultzatu zituen. Industrializazioaren benetako abiapuntua meatzaritzaren hazkundearekin lotuta egon zen: 1868ko Meategien Legeak lurzorua liberalizatu zuen, eta Bizkaiko burdinak Bessemer prozesurako abantaila handiak zituen. Burdin hori Europan Bizkaian eta Suedian bakarrik aurkitzen zen, baina Bizkaikoa errentagarriagoa zen kokapenagatik eta eskulan merkeagatik. Ondorioz, ekoizpena izugarri hazi zen eta batez ere Ingalaterrara esportatu zen, Ybarra, Chávarri edo Sota bezalako familia burgesek mea‑konpainia ugari sortuz.

Meatzaritzatik lortutako etekinek siderurgia modernoa garatzeko aukera eman zuten. XIX. mendearen amaieran industrializazioa indartu zen Bilbo inguruan, Altos Hornos de Vizcaya enpresa nagusi bihurtuz. Atzerriko lehiari aurre egiteko, protekzionismoa funtsezkoa izan zen, eta Víctor Chávarrik Kataluniako eta Gaztelako interesekin aliantza egin zuen 1891ko lege protekzionista lortzeko. Horren ondorioz, Bilboko itsasadarra Espainiako industria siderometalurgikoaren gune nagusia bihurtu zen. Ontzigintza ere garatu zen, Sota eta Aznar familiak Euskalduna enpresa sortuz. Industria horien inguruan azpiegitura eta erakunde ekonomiko garrantzitsuak sortu ziren: Eusko Trenbidea, Kanpoko Portua, Banco de Bilbao, Banco de Vizcaya, Bilboko Burtsa eta 1883ko Deustuko Unibertsitatea.

Gipuzkoako industrializazioa motelagoa eta sakabanatuagoa izan zen. Industria ibaien arroetan garatu zen: Oria arroan papergintza, Urola arroan ehungintza eta Deba arroan metalurgia eta armagintza. Enpresa txiki eta ertainak nagusi izan ziren, eta Eibar eta Soraluze armagintzaren gune bihurtu ziren. Pasaiako portuak eta trenbide sareak Gipuzkoako industrializazioa sendotu zuten.

Bizkaiko industrializazioa

Errestaurazio garaian Euskal Herriko aniztasun politikoa sakon aldatu zen industrializazioaren ondorioz. II. gerra karlistara arte liberalen eta karlisten arteko gatazkak nagusi izan baziren ere, industria iritsi zenean lurraldeen arteko bilakaera politikoa desorekatu egin zen: Bizkaian industrializazioa azkar eta bortitz garatu zen, eta horrek pluralismo politikoa sortu zuen; Gipuzkoan ere eragina izan zuen, batez ere industria‑guneetan. Araban eta Nafarroan, aldiz, gizarte tradizionalak indar handia mantendu zuen eta joera berriak hiriburuetara mugatu ziren, karlistak nagusi izaten jarraituz.

Alderdi dinastikoak —Kontserbadorea eta Liberala— Madrilen gobernatzen zuten, eta Bizkaiko burgesia industrialaren zati bat haien inguruan bildu zen, Víctor Chávarri kasu. Karlistak, berriz, Araban eta Nafarroan oso indartsuak izateaz gain, Gipuzkoan eta Bizkaian ere eragina izan zuten, landa‑guneetan zirkulu antolatuak sortuz eta erlijioaren defentsa irmoa eginez. Errepublikazaleek hiriburuetan izan zuten indarra, Iruñean eta Gasteizen bereziki, eta Gipuzkoan Tolosako eta Donostiako kasino errepublikarrak sortu ziren, liberalismoa zabaltzeko.

Bizkaian, industrializazioak langile klase zabala sortu zuen, eta horrek sozialismoaren hazkundea ekarri zuen. 1886an sortu zen lehen talde sozialista Bilbon, eta 1891n lehen zinegotzi sozialistak lortu zituzten. La Lucha de Clases astekaria erreferente bihurtu zen, eta sozialismoak Bizkaiko ezkerraldean eta Gipuzkoako zenbait hiriburutan eragin handia izan zuen. Errusiar Iraultzak eta III. Internazionalak barne‑eztabaida sortu zuten PSOEn barruan, eta 1921ean PCE sortu zen, nahiz eta PSOEk nagusitasuna mantendu.

Euskal abertzaletasuna Sabino Aranak artikulatu zuen, foruen galeraren testuinguruan euskal nortasuna berreskuratzeko asmoz. Aranak independentziaren ideia defendatu zuen, “Jaungoikoa eta Lagi‑Zarra” oinarri hartuta, eta 1894an Euskeldun Batzokia sortu zuen. Handik gutxira EAJ eratu zen, eta bi korronte nagusi garatu ziren: independentistak eta autonomistak. Aranak arraza, hizkuntza, ohiturak eta katolizismoa euskal nazioaren zutabe gisa ulertu zituen.

Euskal aniztasun politikoa Errestaurazioan: politika eta lurralde‑triangelua

EUSKAL ANIZTASUN POLITIKOA ERRESTAURAZIOAN: POLITIKA ETA LURRALDE TRIANGELUA