Karl Marxen Pentsamendua: Materialismoa, Alienazioa eta Komunismoa

Karl Marx

Filosofia tresna eraldatzaile gisa

Marxen pentsamenduan bi puntuk dute garrantzia:

• Industriaren gorakada eta ekonomia kapitalistaren sendotzea Ingalaterran.
• Klase sozialen arteko aldaketa eta desberdintasuna.

Marxek uste zuen filosofiak ez zuela soilik errealitatea interpretatu behar, baizik eta gizartea eraldatzeko tresna izan behar zuela, desberdintasun hori suntsitzea helburu izanik.

Ontologia

Materialismoa eta dialektika

Materialismo historikoa

• Materialismo dialektikoaren luzapena da. Engelsek garatu zuen, baina Marxen pentsamendua definitzen du.
• Gizakia lanaren eta behar materialen bidez definitzen da. Lana da historiaren motorra.
• Baldintza materialak eta ekoizpen-harremanak dira historiaren gidariak. Hau da, ekonomiaren antolaketak erabakitzen du gizartea nola antolatzen den.

Azpiegitura

• Ekoizpen-harremanak: burgesiaren eta proletarioen arteko harremanak. Burgesia proletarioez baliatzen da, jabetza eta ekoizpen-baliabideak baititu. Proletarioek, aldiz, lan-indarra besterik ez dute. Harreman horretan, burgesiak ez du lanik egiten; langileek lan egiten dute, baina burgesiak eramaten ditu etekin guztiak.
• Indar produktiboak: lan egiten dutenak. Historikoki forma desberdinak hartu dituzte, eta ez dira soilik kapitalismoaren barruan esplotatuak izan.

Bi hauek harremana dute, gainegitura azpiegitura ekonomikotik sortzen baita, eta ez alderantziz.

Gainegitura

Gainegiturak azpiegitura justifikatzen du. Izan ere, esplotazio hori guztia justifikatzen duen ideologia bat dago, burgesiaren aldekoa (erlijioa, adibidez). Beraz, ideologia horrek ahalbidetzen du klase sozialen arteko desberdintasun handia egotea.

Klase-borroka

Marxen arabera, gizartea beti egon da klaseetan banatuta. Klaseak aberastasuna eskuratzeko eta ondasun materialak kontrolatzeko duten gaitasunaren arabera bereizten dira.

Klaseen arteko borroka etengabea izan da, batez ere ekoizpen-baliabideen jabeen (burgesia) eta ezer ez dutenen (proletariotza) artean.

Gaur egun, bi klase nagusi daude:

• Burgesia: Ekoizpen-baliabideen jabea da eta lan-indarra erosteko gaitasuna du.
• Proletariotza: Ez du ondasunik edo ekoizpen-baliabiderik, eta lan-indarra saltzera behartuta dago.

Gizarte kapitalistaren analisia eta kritika

Salgai kontzeptua

Ekoizpen kapitalistak salgaiak sortzen ditu, ez soilik beharrak asetzeko, baizik eta merkatuan irabaziak lortzeko.

Erabilera-balioa: Salgai guztiak ez dira berdinak; funtzioaren arabera aldatzen dira. Salgaiaren balioa zertarako erabiltzen denaren araberakoa da.

Truke-balioa: Salgai bat trukatzean, ez da soilik produktua trukatzen, baita horretan inbertitutako lana ere. Salgai batean gauzatutako giza lanak zehazten du bere balioa.

Salgaiari balio erantsi bat sortzen zaio, onura edo gainbalioa, eta hori da ekoizpen-prozesu kapitalista guztien benetako helburua.

Gainbalioa

• Ekoizpen-modu ez-kapitalistak: Logika hau jarraitzen dute: S (Salgai) → D (Dirua) → S' (Beste salgai bat). Helburua giza beharrak asetzea da.
• Ekoizpen-modu kapitalistak: Logika hau jarraitzen dute: D (Dirua) → S (Salgai) → D' (Diru gehiago), non D' > D den. Helburua etekin ekonomikoak lortzea da.

Lan-indarra

Ekonomialari klasikoak

Salgai baten balioa eskaintzaren eta eskariaren arabera zehazten da.

Marxen teoria

Salgai baten balioa langileek egindako lanaren bidez sortzen da, ez eskaintzaren eta eskariaren arabera. Balioa ekoizpen-prozesuan sortzen da, langileen lanaren bidez, ez merkatuan.

• Langileek beren lan-indarra saltzen dute soldata baten truke.
• Langileek ez dute espezializaziorik behar lan hori egiteko.
• Soldatak langileari bere beharrak asetzeko aukera ematen dio, baina burgesak ez dio lan osoa ordaintzen, gainlana baitago.

Salgaiaren fetitxismoa

Saltzaileek salgai bat zerbait desiragarri bihurtzen dute, erosleak engainatuz, horren beharra senti dezan. Salgai hori atzean dagoen esplotazio-sistemaren bidez lortzen da.

Jatorrizko metaketa

Lurraren pribatizazioa da esplotazioaren oinarria. Prozesu hau Ingalaterrako Hesitze prozesuarekin (Enclosures) hasi zen, non lurrak gutxi batzuen esku geratu ziren eta nekazari feudalak industriako proletario txiro bihurtu ziren.

Marxek uste zuen harreman ekonomikoak artifizialak zirela, beharrak sortuak. Horregatik, konponbide gisa, komunismoa proposatu zuen, jabetza pribatu kapitalista deuseztatu eta klase-borrokarekin amaitzeko.

Antropologia

Gizakiaren ikuskera

Gizakia jarduera da

• Gizakiaren identitatea ekoizpenaren bidez sortzen da, bere beharrak (jan, edan, babestu, etab.) asetzeko gauzak ekoizten baititu.
• Marxen teoriaren arabera, lana da gizakiaren identitatea sortzen duena.
• Jarduerak edo ekintzak geure burua erabakitzeko eta eraikitzeko aukera ematen digu, bi modutan gauzatuz:
  • Naturarekiko harremana: Lanaren bidez sortzen da.
  • Gizartearen egitura: Beste pertsonen lana gure beharrak asetzeko erabiltzen da, eta horrek gizartea aldatzen du.

Gizakiaren alienazioa lanaren bidez

Alienazioaren kontzeptua

Zer da? Hegel hasi zen kontzeptua garatzen, eta Marxek moldatu zuen. Gizakia bere buruarekiko kanpotar eta arrotz sentiarazten duen prozesua edo egoera da. Aldaezina dela pentsatu ohi da, baina gizakiok sortutakoa denez, aldakorra da.

Marxek Feuerbachen alienazio erlijiosoaren kontzeptutik hartu zuen definizioa, eta gizakiaren beste esparru batzuetara aplikatu zuen, bereziki esparru ekonomikora.

• Alienazio erlijiosoa: Gizakiak erlijioa bere sorkuntza dela ahazten duenean eta Jainkoaren mende bizi denean gertatzen da.
• Alienazio ekonomikoa: Lanaren bidez gertatzen da; gizakia soldatapeko lanaren bidez alienatuta dago. Marxen iritziz, lanaren emaitzek gizakiaren gaineko kontrola galarazten dute, eta horrek alienazioa sortzen du.

Lau alderdik eragiten dute alienazio ekonomikoan:

1. Lanaren produktua: Langileak ez du bere lanaren emaitza kontrolatzen, eta horrek alienazioa eragiten du.
2. Ekoizpen-prozesua: Langilea makina baten engranaje bihurtzen da, burgesiaren mesedetan lan eginez eta bere gizatasuna galduz.
3. Natura: Jabetza pribatuak natura ondasun komun izateari uztea eragiten du. Ondorioz, langileak industrian lan egin behar du bizirauteko.
4. Gizakien arteko harremanak: Klase-banaketak borroka sortzen du, eta soldatapeko lanak lehiakortasuna eta alienazioa dakar.

Giza alienazioaren beste modu batzuk: Gainegitura

Gainegitura gizartearen egitura ideologikoa da, eta horren bidez klase menderatzaileak alienazioa justifikatzen du, langileen kontzientzia desitxuratuz.

• Alienazio soziala: Gizartearen egiturak klaseen arteko alienazioa sortzen du.
• Alienazio erlijiosoa: Erlijioak klase menderatzaileen interesak babesten ditu, langileak alienatuz.
• Alienazio politikoa: Estatuak eta botere politikoak klase menderatzaileen interesak defendatzen dituzte, langileak alienatuz.
• Alienazio juridikoa eta morala: Legeak eta moralak klase menderatzaileen interesak indartzen dituzte, langileak alienatuz.

Nola atera alienaziotik?

Alienazioari aurre egiteko, Marxek ekoizpen-baliabideen kolektibizazioa proposatzen du. Horrela, langileek beren lanaren kontrola berreskuratuko lukete eta alienazio-egoera gaindituko litzateke. Hori da, hain zuzen, komunismoaren proposamena.

Politika: Komunismoa

Marxen proposamen politikoa komunismoa da, gizakia alienaziotik (eta, beraz, desberdintasunetik) askatzeko aukera ematen baitu.

Kapitalismoaren barne-kontraesanengatik, Marxek ondorioztatzen du sistema, uneren batean, komunismo bihurtuko dela.

Gizarte-aldaketa hori gertatzeko, hau da, komunismora iristeko, klase-kontzientzia funtsezkoa da.

Helburua klase sozialak eta jabetza pribatua deuseztatzea da, horiek eragiten dituzten desberdintasun sozialak saihesteko.

Hiru pausotan gauzatuko litzateke prozesua: iraultza, proletarioen diktadura eta gizarte komunista.

• Iraultza: Kolektiboki gertatu behar da. Munduko proletario guztiek klase-kontzientzia lortu eta elkartu behar dute iraultza abiatzeko.
• Proletarioen diktadura: Ekoizpen-sistema eta jabetza pribatua kolektibizatu egiten dira, guztien esku utziz. Kontrola ordura arte zapaldutako klaseek (langileek eta nekazariek) hartuko dute.
• Gizarte komunista (Historiaren amaiera): Klase sozialik gabeko gizartea litzateke, desberdintasunak sortzen dituzten elementuak (jabetza pribatua, esaterako) existituko ez liratekeelako. Gizarte-harremanak elkartasunean eta adiskidetasunean oinarrituko lirateke. Testuinguru horretan, estatua ez litzateke beharrezkoa izango.