Kalkolitoa: gizarte, ekonomia eta teknologia aldaketak

Kalkolitoa: gizarte eta ekonomia aldaketak

Kalkolitoa:

Aldaketa bat da, batez ere ikuspegi sozialetik, buruzagitzaren lehen aztarnak agertzen dituena. Desberdintasun sozialak eta ekonomikoak sortzen dira, eta produkzio eta antolaketa modu berri bat agertzen da: ekonomia ekoizlea mantendu arren, indibiduen artean desberdintasunak ikus daitezke. Bi fenomenoen agerpena + 1. Banaketa geografikoa argia da: iparraldean (eremu landatarra) vs hego-erdialdean (bateratze zentroak). Sei ezaugarri orokor nabarmentzen dira.

Kronologia eta periodizazioa

1. Kronologia eta periodizazioa → Bi zati: Antzinako Kalkolitoa (3200/3000–2600 K.a.) vs Kalkolito berria (2600–2000/1900 K.a.). Banaketa teknologikoa: kanpai-itxurako zeramikaren agerpena. Esparruaren arabera datak desberdinak izan daitezke; dena antzekoa da, baina alderdi sozialak alda daitezke.

Testuinguru klimatikoa eta ingurunea

1. Testuinguru klimatikoa eta paisaia → Gizakia paisaiaren eragile oso nabaria da: Castejón de la Era-en zuhaitzen polena %40 jaisten da. 7.4 gertakaria (2200–2000 K.a.): hotza eta oso lehorra izan zen, zuhaitzak atzera egin zuten, eta basamortutze efektuak agertu ziren; erdialde eta hegoaldean estepa‑paisaiak nagusitu ziren. Antzinako zibilizazio eta kulturak kolapsatu ziren. Iberiar Penintsulan zentro nagusiak hego‑mendebaldetik hego‑ekialdera joan ziren; El Argar gailendu zen Los Millares-en aurrean, eta bizimodu erdi‑nomada agertu zen.

Oinarri ekonomikoen biziagotzea eta aurrerapen teknologikoak

Oinarri ekonomikoen biziagotzea: Aurrerapen teknologikoak

• Animaliak tirabere moduan erabili ziren; karga‑garraio eta landa‑lana errazteko animalien erabilera indartu zen.
• Gurdia eta ureztatze sistemak beren tokia hartu zuten; nekazaritza‑produktibitatea hazi zen.
• Gainprodukzioaren isla ikus daiteke siloetan eta biltegietan.
• Espezie basatien erabilera murriztu zen baina ez desagertu; behiak nagusitu ziren: txahalak haragitarako, emeak esne‑ekoizpenerako eta arrak zamalaritzarako.

Lurralde‑eredu berria

1. Eremu berrien okupazioa → Aztarnategi gehiago agertu dira, beraz demografia hazten hasi zen eta zabaldu egin zen, batez ere Andaluziako eremuetan. Cerroetako joera jarraitu zen, eta orain egitura defentsiboak ere agertu ziren. Aurreko asentamendu batzuk mantendu ziren. Adibidez, Arabako Errioxan trikuharri asko aurkitu dira. Hilobi kokapenetaz dakigu, baina bizi zen toki hori ez da beti agerian geratu.
2. Populazioen bateratzea → Asentamenduen tamaina handitu egin zen eta egitura konplexuagoak agertu ziren; herrixka gotortuak azaldu ziren. Adibidez, Los Marroquíes Bajos (Jaén) 113 ha-ko eremua eta 4 foso zituen.
3. Lurraldearen hierarkizazioa? → Makro‑herrixkak aipagarriak dira; ekonomia, demografia eta funtzio sozialen arabera zentroak antzeman daitezke. Valencina de la Concepción (Sevilla) 450 ha ditu, bi zatitan: herrixka eta nekropolia. Monteliroko tholosa: sarbide‑trikuharri bat, 39 m diametroko, bi ganbara ditu; lehenengoan 20 indibiduo, 12–15 emakume. Harrizko objektu gorriz eta sinabrioaren ingurukoak agertzen dira. Hiru hilobiratze talde aipagarri daude (10049 hilobiratzea), eta bertan Dama de Marfil bezalako objektuak aurkitu dituzte.

Teknologia berriak

1. Kobrearen metalurgia → Kobrea Iberiar Penintsulan naturalki aurkitzen da, gainazaleko meategietan. Prozesu nagusiak: karbonazioa, kobrea ateratzea, erredukzioa eta bereizketa, eta ondoren galdaketa (horretan garrantzitsuak izan ziren ahozko soplete eta tentaldiak). Moldeetan sartzen zen (eskuz eginiko molde bana edo bi). Hasieran ekoizpena domestikoa izaten zen eta materiala askotan berrerabili zuten; tresna eta armak ekoizten ziren. Kalkolito berrian ekoizpena ugaritu zen: pamela‑puntak, pedunkuludun puntak eta bestelako formak agertu ziren. Aldi berean, kanpai‑itxurako zeramika hedatu zen.
2. Beste material eta teknika batzuk → Harri landuak mantendu ziren baina erabilera asko tresna‑eremura bideratu zen; pedunkuludun eta aletako puntak nabarmendu ziren. Tresna berriak agertu ziren leunketa eta iraulketarekin: arkularien besoak, etab. Kanpai‑itxurako zeramika, banda‑dekorazioarekin, haien artean ohikoak ziren. Iberiar Penintsulan hiru dekorazio‑talde nagusi identifikatu dira: kordatuak, parpailatuak eta itsastarrak, eta Cienpozuelos‑motakoak. Kanpai‑itxurako zeramika beti agertzen da beste materialekin konbinatuta, normalean hilobiratzeetan; eztabaida dago eliteek oturuntzetarako erabili ote zuten ala beste erabilera sozialak zituzten.

Ohitura sozialak

Hilobiratzeak: eredu desberdin asko agertu ziren; oro har kolektiboak ziren, baina galdera geratzen da: ea berdintasuneko gizarteak ziren ala ez. Bi aukerak proposatzen dira:

• Bai: lurperatutakoen artean tratamenduaren berdintasuna; megalitoen egitura komunitatearen lurraldetasunaren adierazle.
• Ez: hierarkizazio sozialaren existentzia; hilobiratzeetan alde fisikoak eta objektuen aberastasunaren desberdintasunak agertzen dira.

Adibidez, Cameron Mendilerroa-n 92 indibiduo aztertu dira; gehienak 5–19 urte bitartekoak dira, eta sexuaren araberako desberdintasunak agertzen dira, emakumeen errepresentazio murritza adieraziz. Los Yurdina II bezalako haitzuloetako hilobiratze kolektiboetan ordea ez da errepresentazio nabarmenik ikusiko; beraz, berdintasunaren adibide izan daiteke. Ondorioz, hilobiratze‑sistemen aniztasuna ageri da: komunitate berdinek eskuratutako maila desberdinak ager daitezke (adibidez, trikuharrietan nekazarien agerpena vs haitzuloko abeltzainen presentzia), edo komunitate berean maila sozialean desberdintasunak izan daitezke (landakoek bizimodu eta dieta aberatsagoa izan dezakete, haitzulokoek pobreagoa).