Jose Ortega y Gasset: Historia eta Filosofia

Espainiako Testuinguru Historikoa

Nobleziak eta kleroak Espainiako bloke tradizionalista osatzen zuten. Burgesiak gero eta indar handiagoa zuen, eta langileen mugimendua ere pixkanaka bizkortzen ari zen, ideia anarkisten eta sozialisten inguruan batik bat.

Borboitarren Berrezarkuntza eta 1876ko Konstituzioa

Berrezarkuntza Alfontso XII.aren erregealdiarekin hasten da. Aurretik, Amadeo Savoiakoak koroari uko egin zion eta Espainiako Lehen Errepublika ezarri zen, militarren estatu-kolpe batek amaiera eman zion arte.

1876ko Konstituzioa oinarri hartuta, bi alderdiren txandakatzean oinarritutako gobernu-sistema aldarrikatu zen. Hala ere, hauteskundeak iruzur hutsa ziren, jauntxokeriaren ondorioz.

Maria Kristinaren Erregeordetza

Alfontso XII.a hil zenean, haren emazte Maria Kristinak eutsi behar izan zion erregeordetzari. Cánovasen ustez, liberalek hartu behar zuten boterea; ondorioz, Mateo Sagasta itzuli zen gobernura eta erreformismo liberala nagusitu zen. Espainiarrak jauntxoen uztarripetik askatzen hasi ziren, baina kolonietako krisiak gizarte-egonezina eragin zuen.

Alfontso XIII.a eta Gizarte-Mugimendu Berriak

Alfontso XIII.a koroatu zutenean, agintariek protestak gogor zapaldu zituzten. Garaiko gertaera nagusiak hauek izan ziren:

• Bartzelonako Aste Tragikoa
• CNTk antolatutako greba orokorra
• Annualgo Hondamendia

Krisi politikoak handitu egin zuen gizarte-indar berrien eta instituzio monarkikoen arteko arrakala.

Diktadura eta Bigarren Errepublika

Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpea jo eta diktadura ultrakontserbadorea ezarri zuen. Urtebete geroago, alderdi errepublikanoen koalizioa izan zen garaile hauteskundeetan. Alfontso XIII.ak alde egin zuen, eta 1931ko apirilaren 14an Bigarren Errepublika aldarrikatu zen. 1936ko estatu-kolpeak, ordea, behin betiko zapuztu zituen Ortegaren eraberritzeko nahiak.

Objektibismoa eta Gizarte-Ardura

Ortegaren ustez, Espainia Europatik urruntzen duten bi joera daude: pentsamendu sakona ez lantzea eta eztabaida antzuetan aritzea. Horiek zuzentzeko, objektibismoaren diziplina proposatu zuen. Zientzia da objektibismoaren oinarria, eta hura garatzeko hiru gaitasun behar dira:

1. Zehaztasuna eta metodoa
2. Jarrera kritikoa
3. Arrazionaltasuna

Masak eta Elitea

Gizartearen gainbehera hasten da masak gidari izan nahi duenean, bikaintasunari uko eginez. Ortegak elite eredugarria eta masa bereizten ditu; eliteak gidatu behar du, eta masak bikaintasunarekiko zaletasuna izan behar du, heziketaren bidez landua.

Perspektibismoa eta Arraziobitalismoa

Gizakia ulertzeko bere zirkunstantziak hartu behar dira kontuan. Perspektibismoaren arabera, errealitateari bakoitzak bere ikuspuntutik begiratzen dio. Egia absolutua ikuspuntu guztien konbinazio antolatua litzateke.

Ortegak arraziobitalismoa garatu zuen, bitalismoaren eta arrazionalismoaren kritika eginez. Arrazoia ez dago bizitzaren aurka, baina arrazoiak bizitzaren zerbitzura egon behar du.

Bizi-Arrazoimena eta Historia

Arrazionalismo abstraktuak ezin du bizitzaren errealitate aldakorra hauteman. Horregatik, Ortegak bizi-arrazoimena eta arrazoimen historikoa aldarrikatzen ditu. Gizakia ez da estatikoa; izaki bizia eta mugimendu jarraikoa da. Gizarteak ez du esentzia finkorik, historia baizik.

Ideiak eta Sinesteak

Ortegak bi kontzeptu bereizten ditu:

• Sinesteak: Berezko usteak dira, gure mundu-ikuskera osatzen dutenak ("Sineskerek gu gauzkate").
• Ideiak: Gure burutazioak eta gogoeta intelektualak dira.

Giza bizitza sineskera jakin batzuen gainean eraikitzen da, eta horiek aztertzea funtsezkoa da gizakia ulertzeko.