Jolasaren Teoriak: Pentsalari Nagusiak eta Haurren Garapena

Teoria Metafisikoa: Platon eta Aristoteles

Platon (K.a. 427-347) jolasari buruz idatzi zuten lehen egileetako bat izan zen. Bere teorian, jolasa arteari eta gizakiaren adierazpenari lotzen die. Poesia eta pintura egitean, errealitatea imitatzen dugu jolas moduan.

Platonek jolasa eta ariketa plazer iturri gisa defendatu zituen. Haren ustez, jolasa haurrak helduarorako prestatzeko tresna da.

Jolasa sozializatzeko eta kultura transmititzeko baliabide bat da. Aristotelesek (K.a. 384-322), bestalde, adierazi zuen haurrak helduak direnean egin beharko dituzten jarduera guztiak jolasean egitera ohitu behar direla. Jolasari izaera sendagarria ematen dio, eta haren bidez sortzen den plazerrari esker atsedena eta erlaxazioa lortzen direla azpimarratzen du.

Alferrikako Potentziaren edo Aisialdiaren Teoria (Friedrich von Schiller)

Friedrich von Schillerrek (1759-1805) jolasa gehiegizko energiarekin lotutako plazertzat hartzen du, gorputzak kontsumitzen ez duen energia horrekin lotuta.

Schillerrentzat, jolasa artea da, eta plazera jolasaren berezko elementua da. Haren esaldi ospetsuak dio: «Gizakia jolasten denean bakarrik da erabat gizon». Jolasen helburua ez da denbora igarotzea, baizik eta gure existentzia hobetzeko beharrezkoak eta erabilgarriak diren praktikak egitea.

Teoria Katartikoa eta Ariketa Osagarriaren Teoria (H. A. Carr)

H. A. Carren (1925) arabera, gizakiak eskema berriak sortzen ditu esperientziaren bidez. Jolasa egoera desberdinen simulatzaile gisa funtzionatzen du, eta haren bidez ikasten diren ohiturak betierekoak izango direla dio.

Gizakiaren jokabidea esperientziara egokitzekoa edo doitzekoa da. Jolasaren bidez esperientzia ugari lortzen dira, bai positiboak bai negatiboak.

Energia Soberakinaren Teoria (Herbert Spencer)

Herbert Spencer ingelesak (1820-1903) jolasa energia-soberakinak askatzeko beharrezko jarduera gisa ikusten zuen. Haren ustez, jolasa plazerra eragiten duen jarduera ez-emankorra da.

Spencerrek ere Alferrikako Potentziaren Teoria edo Aisialdiaren Teoria defendatu zuen. Teoria honen arabera, pertsonek energia kopuru mugatua dute egun batean kontsumitzeko, baina espezie guztiek ez dute energia hori modu berean gastatzen.

Bizitza aurrera doan heinean, gizakiak energia gutxiago behar du, eta, ondorioz, energia soberakin gutxiago du, jolas orduak murriztuz.

Atsedenaren Teoria (Moritz Lazarus)

Moritz Lazarus filosofo alemaniarrak (1824-1903) proposatutako teoria psikologikoa da, Erlaxazio Teoria ere deitua. Lazaren arabera, jolasa jarduera bat da, kasu askotan nekagarria bada ere, atsedenerako balio duena.

Haurrak jolasean nekatzen direnean ere plazerra aurkitzen dute. Helduentzat, jarduera fisikoa edo laneko jardunaldi luze baten ondoren, jolasa atsedenerako eta erlaxaziorako bide bat da.

Prestaketa-ariketaren edo Aurreratze Funtzionalaren Teoria (Karl Gross)

Karl Grossen (1862-1946) teoria honen arabera, jolasa pertsonak aktibo egotera eta ezaugarri eta funtzio biologikoak sustatzera bultzatzen ditu.

Jolasa ikasteko funtsezko modua da. Grossen Teoria Pragmatikoaren eta Aurreariketaren arabera, jolasa helduarorako baliagarriak izango diren trebetasun, jokabide eta sen batzuk lantzeko edo praktikatzeko modu bat da.

Grossek frogatu zuen, ordura arte alferrikakotzat jotzen zen jarduera batek helburu biologiko garrantzitsua izan dezakeela, organismoaren funtzio natural guztiak jokoan eta jolasean gara daitezkeela.

Atabismoaren edo Laburpenaren Teoria (Stanley Hall)

Stanley Hallek (1844-1924) proposatutako teoria antropologikoa da, Atabismoaren edo Laburpenaren Teoria ere deitua. Hallek haurraren bizitzan jolas mota ezberdinak zein ordenatan agertzen diren azaldu zuen, Darwinen ideietan oinarrituta.

Gizakiaren eboluzioaren etapa ezberdinak sinbolikoki irudikatu zituen, jolasaren bidez:

• Animalien etapa: Haurrak igo edo kulunkatu egiten dira, primateak bezala.
• Etapa basatia: Miaketa-, ehiza- eta ezkutaketa-jarduerak egiten dituzte, harrapariak bezala.
• Etapa nomada: Animaliez arduratzen dira.
• Neolitiko garaia: Panpinetan edo harean zulatzen jolasten dira, lehen nekazaritza-gizarteek bezala.
• Etapa tribala: Taldeetan antolatuta jokatzen dute.

Lanaren Teoria (Wilhelm Wundt)

Wilhelm Wundten (1832-1920) Lanaren Teoriaren arabera, gizakiaren bizirauteko beharrak lanera eramaten du, pixkanaka gozamen-iturri bihurtuz. Haurrak jolasean ikasten du bere indarrak erabiltzen, helduaroan lanean aplikatu ahal izateko.

Wundtek defendatzen zuen jolasa lanetik sortu zela.

Jolasaren Teoria Soziokulturala (Vygotsky eta Elkonin)

Lev Vygotskyren (1896-1934) Jolasaren Teoria Soziokulturala ulertzeko, garapen hurbileko eremuaren kontzeptua funtsezkoa da. Garapen hurbileko eremua benetako garapen-mailaren (arazo bat inolako laguntzarik gabe ebazteko gaitasunaren) eta balizko garapen-mailaren (arazo bat laguntzarekin konpontzeko gaitasunaren) arteko aldea da.

Jolasaren jatorria haurraren ekintza espontaneoa da, baina sozialki bideratuta dagoen jarduera bat da, kulturaren transmisore gisa funtzionatzen duena. Horren bidez, haurrak modu leun eta lasaian ikasten ditu eguneroko bizitzako balioak eta xehetasunak.

Bestalde, Daniil Elkoninek (1904-1984), Vygotskyren ikasleak, defendatzen du beharrezkoa dela jolasa historian aztertzea, haurraren garapen psikologikoan gaur egun duen zeregina azaltzeko. Haurrek, beren jolasetan, bizi diren gizartean erreferentzia duten portaerak erakusten dituzte.

Elkoninek defendatzen du jolasa ez dela berez jarduera atsegingarritzat hartu behar. Zergatik jolasten den ulertzeko, haurrak protagonizatutako irudikapenaren bidez egingo duena aztertu behar da. Haurrak nahi duen emaitza lortzen duenean bakarrik dira atseginak jolasak. Sobietar Eskolaren azalpen oro jolas sinbolikoan datza, heldutasunaren azalpenetan soilik oinarritu gabe.

Jolasaren Teoria Piagetiarra (Jean Piaget)

Jean Piageten (1896-1980) Jolasaren Teoriaren arabera, haurrak jolasten duena adimenaren araberakoa da. Piagetek garapen intelektuala deskribatu eta hainbat estadiotan banatu zuen, eta jolasari buruzko bere lana oso baliotsua da:

1. Estadio Sentsorio-motorra (0-2 urte): Jolasa funtzionala izatea du ezaugarri.
2. Operazio Aurreko Fasea (2-6 urte): Jolasa sinbolikoa da.
3. Estadio Operazional Zehatza (6-12 urte): Jolasa arautua da.
4. Eragiketa Formalen Fasea (12 urtetik aurrera): Jolasaren ezaugarri nagusia ere arautua izatea da.