Jakitea eta zientzia: metodoak eta eboluzioaren teoriak

Zer da jakitea?

Jakitea errealitatearekin harremanetan jartzea da, hura bereizi eta ulertzeko. Jakitea errealitatea atzematea da. Atzemate horren bidez, errealitatea pertsonen baitan finkatuta gelditzen da, adierazita, beste pertsona batzuei transmititua, sistematizatuta eta tradizio batean txertatuta.

Jakintza iturriak

Gizakiak bi jakintza iturri nagusi ditu: sentikortasuna eta arrazoimena. Sentikortasunak gauzei buruzko oinarrizko esperientzia ematen du, baina bere datuak beti testuinguru batean daude. Esperientzia eta arrazoimena nahasian gertatzen dira beti.

Dedukzioa

Dedukzioa: premisa batetik ondorio bat lortzen da. Dedukzioak hiru atal ditu:

• Axiomak: sistemen funtsezko, frogaezinak diren printzipioak.
• Antolaketa eta eraldaketa arauak: sistemak osatzeko bete behar diren arauak.
• Teoremak: axiomatik edo frogatutako beste teorema batzuetatik dedukzio bidez lortutako enuntziatuak.

Indukzioa

Indukzioa: esperientzian ikusitako kasu partikularretatik abiatuta ondorio orokorra ateratzea da. Adibidez: katu bat beti lau hankako izango dela pentsa dezakezu; 100 katu ikusita hori egia dela ondoriozta liteke.

Hipotetiko-deduktiboa

Hipotetiko-deduktiboa: zientziaren metodo bat da non hipotesiak egiten diren eta ondoren esperimentu edo behaketekin frogatzen diren. Kontzeptualki hiru mailatan azter daiteke: protokoloen enuntziatuak (fenomenoak azaltzeko modukoak eta objektiboak izaten direnak), hipotesiak eta haien frogak.

Zientziaren terminoen eboluzioa

Zientziaren kontzeptua filosofiarenari oso lotuta egon da historian zehar. Greziar munduan zientzia (episteme) ezagutza goren, garrantzitsu eta sistematizatua zen; iritzia, aldiz, zentzumenen munduari buruzko ezagutza zen. Errenazimentuan sortu zen zientzia modernoa, iraultza zientifikoarekin: zientzia eta filosofia bereizi ziren, eta esperimentazioa eta matematika errealitatea aztertzeko tresna gisa definitu ziren. Esperimentuak behar bezala antolatu eta matematikan oinarritutakoak izan behar dute, helburua gauzen jokabideak aztertzea delarik. Zientziaren xedea ez da soilik gauzak zertakoak diren esatea, baizik eta esperientziak eraiki eta kontrolatzea, nahi ditugun alderdiak agerian gelditzaten diren moduan.

Zientzia formalak eta metodoa

Zientzia formalen metodoa: zientzia formalek ez dituzte esperientziaren gertakariak lehenesten; arrazoiketa formak erabiltzen dituzte. DEDUKZIOA ETA INDUKZIOA kontzeptuak hemen ere ageri dira: dedukzioa zientzia formaletan egiaztapen-prozedura nagusia da. Zientzia formalek ideal metodologiko bat dute: sistema axiomatikoa.

Mytos eta Logos

Mytos hitzak eduki sakratua, ezkutua eta misteriotsua adierazten zuen, eta gutxi batzuek kontrolatzen zuten. Logos aldiz, egia bilatzeko tresna bihurtu zen; eztabaida eta deliberamendu publikoko mekanismoa ere badenak, arrazoitzeko eta kritikatzeko gaitasuna sustatzen duena.

Eboluzioaren teoriak

Eboluzionismoa izan da bioaniztasunaren azalpenetako bat, eta eboluzionismoa eta fixismoa historian aurrez aurre egon dira.

Fixismoa

Fixismoa (Georges Cuvier, 1769–1832) naturalistak proposatu zuen. Teoria horren arabera, espezie guztiak independenteak dira eta sortu zirenetik bere horretan iraun dute, inolako aldaketarik gabe.

Eboluzionismoa

Fixismoaren kontrako ikuspegian eboluzionismoa dago: unibertsoa eta bizi mota guztiak nolabaiteko garapenaren emaitza direla esaten du, eta espezie anitzak aldaketaren eta egokitzapenaren ondorio direla. Eboluzionismoa XIX. mendean hedatu zen, baina haren oinarriak XVII. mendetik hasi ziren finkatzen, transformazioaren bitartez.

Lamarckismoa

Lamarckismoa eboluzio biologikoaren lehenengo teoria orokorra da. Bere oinarrizko ideiak:

• Organismo sinpleetatik konplexuetara pixkanaka progresioa dagoela.
• Aldaketa horiek ingurunerako moldatzeko premia direla.
• Erabilpenak organoak garatu eta perfezionatzen dituela.
• Geureganatutako karaktereak heredatu egiten direla.

Darwinismoa

Darwinen arabera, bizirik irauteko borroka sortzen da espezieen artean, izaki bizidunak baliabideak baino ugariago direlako. Hautespen naturala borroka horren ondorioa da: ingurunean ondo moldatzen diren aldaerak ondorengoetan gainetik atera ohi dira, eta horrek espezieen bilakaera eragiten du.

Mutazionismoa

Mutazionismoa: Mendelen lanari esker eta XIX. mendearen azken aldea eta XX. mendearen hasieran genetika-azterketek mutazioaren garrantzia azpimarratu zuten. Teoria horren arabera, eboluzio-prozesua mutazioen araberakoa izan daiteke. 1901 inguruan Hugo de Vriesek bi aldaketa mota bereizi zituen: modifikazioak (ingurumen-aldaketek eragindakoak eta ez diren hedatzen) eta mutazioak (genei sortutako aldaketak eta heredagarriak direnak).

Teoria sintetikoa (neodarwinismoa)

Hautespen naturala eta mutazioaren ikuspegiak uztartzen dira teoria sinetikoan edo neodarwinismoan; bi ikuspegi horietatik abiatuta azalpen integratuak ematen ditu.

Gizakien jatorria eta hominidoak

Thomas Huxley, Charles Darwin eta Ernst Haeckel-ek XIX. mendearen bigarren erdian aldarrikatu zuten gizakia primate antropoideen eboluzioaren ondorio dela. Pongidoen familiako animaliek gurekin antzekotasun handiak dituztela nabarmendu zuten.

Australopithecus

Australopithecus generoa duela hiru milioi urte ingurutik aurrera bizi izan zen Afrikako ekialdeko zonaldeetan eta bertako fruituak eta hostoak jaten zituen. 500 zentimetro kubikoko (cc) garezur-edukiera zuen, gaur egungo gorilen antzekoa. Genero honen barruan bost espezie ezberdin aurkitu dira.

Homo habilis

Homo habilis hominido espezie bat izan zen. Besoak hankekin konparatuz oso luzeak zituen, eta burezurraren handitze bat eta mandibularen txikitze bat jasan zituen. Homo habilis denbora berean beste hainbat espeziekin bizi izan zen, adibidez Homo rudolfensis eta Paranthropus generoko espezieekin.

Homo erectus

Homo erectus ezaugarri mota bereziak erakutsi zituen eta eboluzioan aurreratu zela uste da; zutik eta bi hankaz ibiltzen zela frogatzen duten fosilak aurkitu dira. Garezur-edukiera 900 eta 1200 cm3 bitartekoa izan zen. Sua erabiltzen jakin zutela uste da, eta ehortze-errituak egiten zituztela ere badirudi. Homo erectusaren eboluziotik bi lerro evolutibo nagusi garatu zirela dio teoria batzuek: Homo neanderthalensis eta Homo sapiens (eta bestelakoak, hala nola Homo heidelbergensis, Homo rhodesiensis eta Homo antecessor, ere aipatzen dira).

Homo sapiens

Homo sapiens duela 100.000 urte inguru sortu zen, Afrikan eta Ekialde Ertainean, eta duela 40.000 urte inguru iritsi zen Europara. Heriotzei eta hildatuei begirune handia zekiten, ehortzi egiten zituzten eta ohiturak eta artea garatzen hasi ziren. Garunaren tamaina gaur egungo gizakien antzekoa edo handiagoa zen; horrek arrazoitzeko gaitasuna eta hizkuntza sortzeko ahalmena ahalbidetu zituen.

Desberdintasunak giza eta primateen artean

Gizakiok 23 kromosoma pare ditugu, tximino antropoide handiek, aldiz, 24. Beste desberdintasun batzuk:

• Hortz eta masail hezur txikiagoak.
• Eskuaren forma eta trebetasun handiagoa.
• Bi hankaz zutik ibiltzeko gaitasuna; oinen egitura aldatu egin zen eta horrek eskuak libre utzi zituen.
• Garunaren garapena: tamaina hirukoiztu egin zen eta konplexutasun handiagoa garatu zen.