Isabel IIaren erreinaldia eta haren ondorio historikoak (1834–1874)

Isabel IIaren erreinaldia (1834–1868)

Isabel IIaren erreinaldi luzean estatu liberalaren oinarriak indartu ziren. Boterea eskuratu zutenek liberalak izan ziren, baina Karlos Varen aldekoek ez zuten onartu Isabel IIaren izendapena eta Gerra Karlistari ekin zioten.

Maria Kristina—erregeordetza (1833–1840)

Maria Kristina Fernando VIIaren alarguna zen. Isabel II.a oso txikia zenez, bere ama, Maria Kristina, hartu zuen erregeordetza. Garai honetan Estatuto Reala deitu zuten arrazoi juridiko batzuekin; konstituzio liberal osorik gabe, liberalismoaren ezaugarri batzuk onartzen zituen oinarrizko testua zen. Liberal askok estatuto hori ez zuten onartu, eta berehala hasi ziren pronuntziamendu militarrak.

Garai honetan, Javier de Burgos-ek, Sustapen (Fomento) ministroak, probintzien zatiketa eta antolaketa berrantolatu zituen, eta hainbat aldaketa txiki egin ziren gaur egun oraindik dirauen antolaketan. Probintzia bakoitzean hiriburua ezarri zen, eta askotan hiriburua probintziaren izena ematen zuen.

Erreinaldiaren hasieran moderatu liberalek zuten boterea, eta progresistak baztertuta zeuden. Gerra Karlistan ez zen garaipen errazik lortu, eta estatua diru faltan zegoen armada hornitzeko. Egoera politikoa nahasia zenez, Maria Kristinak progresisten laguntza eskatu behar izan zuen; horretarako Mendizábal Ogasun Ministro izendatu zuen. Mendizábalek desamortizazio-dekretuak atera zituen: Elizaren ondasunak estatuaren jabetzara pasatu eta salgai jartzeko prozesua.

La Granjako sarjentuek Estatuto Reala abolitzea lortu zuten, eta 1837ko Konstituzioa onartu zen.

Esparteroren erregeordetza (1840–1843)

Baldomero Espartero jenerala ospe handikoa zen; Gerra Karlista irabazi ondoren progresisten idolo bilakatu zen. Espartero progresistentzat hurbilago zegoen, baina gobernu autoritarioa egiteagatik moderatuak eta progresistak azkenean haren kontra batu ziren.

Haren agintaldian desamortizazioekin jarraitu zen eta akordio ekonomiko bat sinatu zen Ingalaterrako merkatariekin ehunak trabarik gabe saltzeko. Neurri horrek ez zien komeni Kataluniako oihalgintzari, eta Bartzelonan protestak sortu ziren. Esparteroren erantzuna Bartzelona bonbardatzea izan zen. Militar moderatuen aurkako neurri gogorrak ere hartu zituen, eta 1843an haren aurkako indarrak elkartu eta boterea kendu zioten; Narváez jeneralak kolpe militarraren bidez hartu zuen agintea. Ondorengo hamar urteetan moderatuak gobernatu zuten nagusiki.

Hamarkada Moderatua (1843–1853)

Narváez jeneralak eta bere Lojako «espadoiak» estatuaren zuzendaritza eramaten zuten, menpekoak kargu publikoetan jarriz edo berak zuzenean karguak betez. Aldi honetan hartu ziren erabaki nagusiak honako hauek izan ziren:

• 1844an Guardia Zibila sortu zen; gehienbat landa-eremua zaintzen zuen eta herritarren protesta askotan gogor zapaltzen zituen.

• 1845ean udalen legea onartu zen. Helburua zen udal garrantzitsuen kontrola bermatzea eta alkateak Madriletik izendatzea; ondorioz, udalen eta kontzejuen autonomia haundiena galdu zen eta lege honek protesta asko eragin zituen.

• Zergen erreforma egin zen. Sistema fiskal berriaren antolatzailea Alejandro Mon izan zen. Lurralde osoan zerga berdinak ezarri ziren: ondasunen gaineko kontribuzioak, estatu-monopolioen gaineko zergak (zigiluak, tabakoa, loteriak...) eta batez ere kontsumo gaineko zergak —herrietan sartzen ziren eta saltzen ziren oinarrizko kontsumoko produktuen gainekoak. Sistema fiskal honek 1900. urtera arte iraun zuen; dirua batzeko gai izan zen, nahiz eta iruzur fiskala zabalduta egon.

• Aita Santuarekin konkordatu bat sinatu zen. Akordio horren arabera, Aita Santuak desamortizazioko lurren salmenta onartu zuen eta, ordainetan, Estatua Elizaren aldeko hainbat abantaila eman zuen: laguntza ekonomiko handiak, hezkuntzaren kontrola eta argitalpenen gaineko zentsura-eskubidea, besteak beste.

• Eskola Nazionala sortu zen. Gobernuak irakasleak izendatu zituen, eta udalek soldata ordaindu eta lokalak hornitu zituzten. Lehen mailako hezkuntza-programak aldarrikatu eta hasi ziren garatzen.

• 1845eko konstituzio berria onartu zen; bertan subiranotasun konpartitua eta erlijio katolikoaren ofizialtasuna aldarrikatzen ziren.

• 1846ko hauteskunde-legeak boto-eskubidea murriztu zuen. Botoa emateko eskubidea 97.000 gizon inguru ziren, 1.000 errealeko kontribuzioa ordaintzen zutenak.

1851n Bravo Murillo presidenteak botere exekutiboa indartzeko estatu-kolpe moduko bat pentsatu zuen. Hala ere, progresistentzat neurria atzera-begirakoa zirudien eta 1853an O'Donnellek pronuntziamendua egin zuen.

Biurteko Progresista (1854–1856)

O'Donnellen pronuntziamenduak hasieran ez zuen arrakastarik izan, baina moderatuen ahultzearekin, erreginak Esparterori deitu zion gobernua antolatzeko. Biurteko honetan hartu ziren neurri garrantzitsuenetako batzuk honako hauek izan ziren:

• Madozen desamortizazioa (1855). Madozen desamortizazioarekin Elizaren azkeneko ondasun batzuk eta udal ondasun askoren hainbat zatitan, lurretan eta «propios» deitutako ondasunetan (errotak, etxeak, burdinolak, ospitaleak...) salmentak ezarri ziren. Estatuak diru pilo bat lortu zuen eragiketarekin, baina udalak eta nekazari txikiak egoera larrian geratu ziren; nekazari pobreenek hirietara joatea hasi zuten.

• Trenbideen legea onartu zen, trenbide-sarearen eraikuntza azkartzeko neurriak barne.

Neurri ekonomiko horiek prezioak igotzera eraman zituzten, eta nekazari eta hirietako klase pobreak gosearen eta prekarietatearen aurrean altxatu ziren. Bartzelonan lehen greba orokorra egin zen. Egoera politikoa erradikalizatzeko arriskuan zegoen, eta ondorengo urteetan politika autoritarioagoak eta zapaltzaileagoak ezarri ziren.

Moderantismoaren aldia (1856–1868)

Garai honetan politika moderatua nagusitu zen. Narváez eta bere aldeko moderatuek progresisten eta alderdi karlistako—batzuen—laguntza izan zuten. O'Donnellek alderdi berri bat antolatu zuen: Unión Liberal, moderatuen eta progresisten artean zegoen zentroko taldea. Moderantismoak oligarkia berriaren interesa defendatu zuen —lur-jabe handienak, industria-jabeak, bankariak, aristokrata eta ofizial militarrak—.

Ekonomikoki garai egokia izan zen negozioetarako: trenbidearen zabalkundeak, bankuen garapenak, oihalgintza eta merkataritza-nekazaritzaren sustapenak burgesia aberastu zuen. Bestalde, kanpo-politikan zenbait kanpaina txiki egin ziren: Marokon, Vietnamen, Mexikon, Txilen eta Perun; politika horrekin erregimenari nazioarteko prestigioa ematea bilatu zuten.

Hala ere, Isabel IIaren hegemonia ahuldu egin zen; tronua Elizaren eta oligarkiaren menpe geratu zen. Gobernuak gero eta kontserbadoreago eta autoritarioago egin ziren. Alde batetik, arazo ekonomikoak agertu ziren: finantza-krisia, krisi fiskala, horniduren krisia —oinarrizko produktuen garestitzea eta gosea—, eta horrek nekazari txikien altxamenduak piztu zituen. Politika, ekonomi eta gizarte krisiak baturik, 1868ko Irailako Iraultza sortu zen.

Sei urteko Iraultza (1868–1874)

Etapa honetan oso gutxi zeuden Isabel IIarekin batasuna zutenak; nagusiki sektore oligarkiko eta kontserbadoreak zeuden haren ondoan. Union Liberalen eta progresisten zati handi bat haren aurka zegoen, eta Moderatuak zatituta zeuden Narváez hil ondoren.

1868ko irailean militarren pronuntziamendua gertatu zen (Serrano, Prim, Topete, eta beste batzuk), eta herritarren altxamenduak egon ziren hainbat hiritan. Militar iraultzaileek Alcoleako gerran irabazi ondoren Isabel II.ak atzerrira alde egin behar izan zuen.

Serranoren erregeordetza eta 1869ko Konstituzioa

Serrano jeneralak behin-behineko gobernua antolatu zuen, baina monarkiari eutsiko ziola adierazi zuen. Hirietako erreboltariak, junta iraultzaileetan antolatuta zeudenak, errepublikaren aldekoak ziren. Prim jeneralak junta iraultzaileak monarkia konstituzional baten alde jartzera konbentzitu zituen eta errege konstituzional baten bila hasi zen.

Gorte berriek 1869ko Konstituzioa onartu zuten. Konstituzio berriak garai hartako liberalismoaren baldintza nagusiak jasotzen zituen, besteak beste:

• Norbanakoen eskubideen adierazpena
• Subiranotasun nazionala
• Erlijio-askatasuna
• Elizaren eta estatuaren arteko bereizketa
• Gizonezkoen sufragio unibertsala
• Bi ganbarako Gorteak (Kongresua eta Senatua), sufragio unibertsalez hautatuak

Monarkia konstituzional baterako errege bat aukeratu behar zuten, eta Primek Aostako dukea, Amadeo Savoiakoa, hautatu zuen.

Amadeoren erregetza (1871–1873)

Savoiako etxea nazioartean prestigioa zuen, Italiaren batuagatik eta dinastia liberaltzat hartua zelako. Hala ere, Espainian hasieratik kontraesanak sortu ziren: katolikoek eta parte handi batek Amadeoren atxikimendua ez zuten onartu (ahalmen politiko eta kultur arrazoi direla eta). Errepublikanoek konspiratzen hasi ziren; goi-burgesiak eta oligarkiak Borboien aldeko jarrera izan zuten; eta bereziki, Prim jeneralak atentatu batean hil zuten tronua prestatzen ari ziren uneetan. Azkenean, 1873ko otsailean Amadeo erregeak abdikatu egin zuen, Gorteekin eta armadarekin izan zituen zailtasunen ondorioz.

I. Errepublika (1873–1874)

Amadeoren abdikazioaren egunean Senatuak eta Kongresuak Errepublika aldarrikatu zuten. I. Errepublika egonkortasun gutxikoa izan zen; 11 hilabetetan lau presidente izan baitzituen. Gorteetan Errepublikaren konstituzioa eztabaidatzen ari zirela, kantonalismoa lehertu zen: Levanteko eta Andaluziako hainbat hiriko udalak Madrilgo Gorteen subiranotasuna onartu gabe modu autonomoan antolatzen hasi ziren.

Karlisten altxamenduak eta Kubako independentziaren gatazkak ere jarraitzen zuten. Egoera horien aurrean, Pavía jeneralak estatu-kolpea eman zuen eta I. Errepublika amaitu zen. Ondorengo hilabeteetan Serrano jenerala gobernu autoritario baten buruan izan zen eta karlisten eta kantonalismoaren aurkako errepresioa antolatu zen. Kubako gatazka azkenik 1878ko Zanjongo Itunean konpondu zen.

Azkenik, egoera politiko nahasiari aurre eginez, klase dominatzaileak Borboien itzulera prestatzen hasi ziren. Martinez Campos jeneralak Alfonso XII (Isabel IIaren semea) itzuli eta Espainiako errege aldarrikatu zuen, eta Cánovas del Castillo borboien aldeko aktibismoan sartzen hasi zen.

Sei urteko Iraultzan hartutako neurrien eragin nabarmenak

• Pezeta moneta berriaren sorreraren aldeko neurriak: moneta ehun zentimotan banatzen zen.

• Figuerolaren arantzela: librekanbioari ateak zabaltzen zizkion muga-zerga eta merkataritza-politikaren aldaketa batzuk.

• Guardia Zibilaren indartzea, kide gehiago sartuz; guardia zibilak fidagarriagoak iruditzen ziren penintsulako barruko altxamenduak zapaltzeko.

Oharrak: Testuak informazio historikoa jasotzen du Isabel IIaren erreinaldiaren eta ondorengo urte historikoen inguruan; atal bakoitzean agertzen diren neurriak, gatazkak eta aldaketak testuinguru sozial, ekonomiko eta politikoan kokatzen dira.