Isabel II.aren erregealdia eta ondorengo aldaketak (1834–1874)

Isabel II.aren erregealdia (1834–1868)

Isabel II.ren erregealdian estatu liberalaren oinarriak indartu ziren. Fernando VII hil zenean, erregimen zaharretik liberalerako trantsizio-garai bat hasi zen. Garai honetan bi hautagai nagusi zeuden: Karlos María Isidro, absolutisten sostenguz, eta Isabel II, moderatu absolutista eta liberalen laguntzarekin. Huek izan zuten talka, eta ondorioz sortu zen Lehen Gerra Karlista.

Erregeordetza eta lehen urteetako gobernuak

María Cristina: erregeordetza (1833–1840)

Gerra garaian, Isabel adin txikikoa zenez, bere ama María Cristina izan zen gobernuan. Garai horretan liberalen artean zatitzeak agertu ziren: liberal moderatuak —koroak botere handiagoa eduki zezakeen eta sufrazio mugatuaren alde— eta liberal progresistak —Cadizko Gorteen legegintza-oinarriak babestu eta erregearen boterea mugatu eta parlamentuari boterea handitzeko aldarrikapenekin, erreforma sozial eta politiko sakonen alde. María Cristina eta Isabel aldekoek moderatuen jauzia babestu zuten, monarkiaren egonkortasuna defendatuz.

1839an, euskal foruen berrespenaz arduratzen zen lege baten bidez, Isabel IIk euskal foruak onartu zituen.

María Cristinak lehen gobernua osatzeko absolutista moderatu bat izendatu zuen, Cea Bermúdez. Honek eta bere ministro Javier de Burgosek 1833an erresumako lurraldeen probintzien zatiketa eta antolaketa egin zuten. Bigarren gobernua liberal moderatu batekin osatu zuen, Martínez de la Rosa, eta hark 1834ko erregio-estatutua aurkeztu zuen, baina liberal askok ez zuten onartu.

Egoera politiko nahasia zenez, María Cristinak progresisten laguntza eskatu zuen. Mendizábal ogasun ministro izendatu zuten, eta 1835eko Mendizábal-en desamortizazio-dekretuak atera zituen: elizaren lurrak estatuaren jabetzara pasatu eta salgai jarri zituzten. Mendizábal-en planek ez zuten emaitza onik izan.

1837ko Konstituzioa eta ondorioak

1837ko konstituzioa progresistentzat izan zen. María Cristinak erregeordetza utzi eta agintea Esparterori pasa zion.

Espartero: erregeordetza (1840–1843)

Espartero progresisten idolo bihurtu zen Gerra Karlista irabazi ondoren. Bere gobernuak desamortizazioaren jarraipena egin zuen eta foruen birmoldaketa saiatu zen. Moderatuak zein progresistak haren kontra jarri ziren, eredu autoritario baten antza ematen zuelako. Gobernualdian politika ekonomiko librekanbisten aurkako jarrera eta 1842ko Bartzelonako matxinada zapaltzea, eta bonbardatzea agintzea nabarmendu ziren. Egoera honi aurre egiteko, Gorteek Isabelen adin nagusitasuna aurreratu zuten 13 urterarte.

Isabelen erregealdia: Hamarkada moderatua (1844–1854)

Hamarkada moderatuan Narváez generalak estatuaren zuzendaritza hartu zuen. Modu zentralizatu eta uniforme bat ezarri zuen legeria zorrotz baten bitartez.

1845eko konstituzioa eta neurriak

1845eko konstituzio moderatuak:

• Milizia Nazionala deuseztatu zuen.
• Eliza-kontrol soziala eta batasun katolikoa garrantzitsutzat jo ziren.
• Politika publikoaren kontrola oligarkia baten esku utzi zen.

1844an Guardia Zibila sortu zen, landa-eremua zaintzeko. 1845ean udal legea onartu zen.

1851eko konkordatoa eta ezarpen ekonomikoak

1851n eliza eta estatuaren arteko konkordatua sinatu zen: elizak desamortizazioak onartu zituen eta laguntza ekonomiko handiak jaso zituen; horrez gain, irakaskuntzaren kontrolaren gaia hitzartu zen. Ondare desamortizatuen salmenta etenda geratu zen eta saldu gabeko ondasunak jabetzari itzuli zitzaizkion. Zerga-sistema berri eta beste neurri batzuk ezarri ziren.

O'Donnell eta pronuntziamenduak

O'Donnellek kolpe militarra eman zuen 1853an. Vicalvaroko pronuntziamendua eta Manzanaresko manifestua aipagarriak izan ziren garaian.

Bi urteko progresista (1854–1856)

1854–1856 bitartean progresista den fasea izan zen. Espartero eta haren ingurukoak gobernuan agertu ziren momentu batean. 1855eko Mendizábal-en desamortizazioa berriro ere burutu zen. Garai honetan trenbideen legeak ere egin ziren eta Unión Liberal alderdia sendoagoa bihurtu zen, baita O'Donnell-en jarraitzaileena ere.

Moderantismoaren aldia (1856–1868)

O'Donnellen gobernua (1856–1863) eta ondoren Narváezen agindupeko aldiak (1863–1868) deskribatzen ditu garai hau. Alde zentroko eta moderatuen artean kokatzen den gorputz politikoa zen; oligarki berriaren interesak defendatu ziren eta burgesia aberastu egin zen. 1863n gobernuaren krisia agertu zen. Narváezek 1863–1868 bitartean moderatuen izenean gobernatu zuen; gobernua kontserbadoreagoa eta autoritarioagoa izan zen, eta arazo ekonomikoak ere agertu ziren.

Ostendeko ituna sinatu zuten Isabel II. amaiera lortzeko dinamikan parte hartu zuten parlamentuz kanpoko indarrek.

Sei urteko garai demokratikoa (1868–1874)

1868ko pronuntziamendua gertatu zen (gizon ospetsuen artean Serrano, Prim eta Topete). Herritarren altxamenduek eragin zuzena izan zuten eta Isabel II erbesteratu egin zen. Serrano izan zen gobernu behin-behineko burua; haren gobernuaren asmo nagusia monarkiari eustea ziurtatzea izan zen.

Hirietako erreboltari askok errepublika nahi zuten; Prim monarkia konstituzionalaren alde agertu zen. 1869ko konstituzioa onartu zen, liberalismoaren hainbat printzipio onartuz. Serranoren gobernuak arazo handiei egin behar izan zien aurre.

Monarkia konstituzional baterako aukerak bilatzerakoan, Prim jenerala Amadeo Savoiakoa aukeratu zuen errege bezala.

Pezeta nazionalaren sorrera ere garai honetan izan zen, librekanbioari atea zabalduz.

Amadeo I.ren erregetza (1871–1874)

Amadeo Savoiakoa 1871–1874 bitarteko erregea izan zen. Katoliko taldeek eta herri multzo batzuen kontraesanez gain, errepublikanoek konspiratzen hasi ziren. Prim jenerala hil egin zuten. Kubako gerrek jarraitu zuten eta Bigarren Gerra Karlista 1872–1876 bitartean egon zen, baina amaieran Amadeok abdikatu egin zuen.

Lehen Errepublika (1873–1874) eta Berrezarpena

1873an Senatuak eta Kongresuak errepublika aldarrikatu zuten. Kantonalismoa ugaldu zen: Levanten eta Andaluzian hainbat udalerri kaltetuta hasi ziren modu autonomoan antolatzen. Presinente izanik, Kantonalismoaren eta karlisten aurkako zapalketa antolatu zen. Garai hartan Karlisten altxamendua eta Kubako independentzia-gerran jarraipenak egon ziren.

Azkenik, Borboien berrezarketa gertatu zen: Isabel II.aren semea (Alfonso) Espainiako errege izendatu zuten, eta horrela amaitu zen lehen ahalegin hau XIX. mendeko epilogian.

Ohar zehatzak

• Desamortizazioa: Mendizábal-en ekintzek eta 1855eko ondorengo neurriak lurren eta ondasunen eraldaketa ekonomiko eta soziala eragin zuten.
• Konstituzioak: 1837ko eta 1845eko konstituzioek norabide politiko desberdinak markatu zituzten (progresista vs. moderatua).
• Pronuntziamenduak eta iraultzak: 1842ko Bartzelonako matxinada, 1853ko O'Donnell-en mugimendua, 1868ko pronuntziamendua eta 1873ko kantonalismoa garaiko tentsio politiko nabarmenak izan ziren.

Laburpena

Aipatutako urteetan (1834–1874) Espainiako eta Euskal Herriko egoera politikoak, sozialak eta ekonomikoak aldaketa handiak izan zituzten: monarkiaren eta parlamentuaren arteko tirabirak, foruen galera eta berrespena, desamortizazioak, pronuntziamenduak, eta azkenik erregimen aldaketak (erregealdietatik errepublikara eta berrezarpenera) stukturatu zuten XIX. mendeko garai hori.