Ingurunea eta Ekosistemak: Kontserbazioa eta Hezkuntza

1. Sarrera: Ingurunea eta gizartea

Inguruneak etengabe garatzen doazen faktore natural, sozial eta kulturalak barne hartzen ditu. Ingurumenaren arazoek gure gizartean ondorioak suposatzen dituzte, eta eskola-esparruan ezagutu, pentsatu eta erantzun behar den osagai bat osatzen dute.

2. Ingurunea eta bere kontserbazioa

2.1. Ingurunearen kontzeptua

Ingurumena inguratzen gaituen guztia eta gure bizitzan eragiten duen guztia da. Definizio honek ingurunea hiru alderditan bereizten du:

• Fisiko-kimikoa: Inguruneko ezaugarri bizigabeak.
• Biologikoa: Izaki bizidunek osatua.
• Soziala: Gizakiek sortua.

2.2. Ingurunearen kontserbazioa

Ingurunean aldaketak gertatzen dira. Aldaketa horiek desoreka batzuk sortzen dituzte, baina inguruneak aldaketa horiei erantzuteko duen gaitasunak berrorekatzea lortzen du. Aldaketa handiegiak badira, edo denbora askoan zehar mantentzen badira, inguruneak erantzun ezinezko aldaketak eta konpon ezinezko kalteak jasan ditzake. Ingurumen-arazoak gizakiaren esku-hartzearen ondorio dira.

Zer lortu behar dugu?

• Giza ekintzak planetaren gaitasunen barne egotea.
• Momentuko eta etorkizuneko belaunaldiek bizimodu duin bat izateko oinarrizko behar guztiak asetzea.
• Ekosistemak mantentzea.

Zer egin behar dugu?

• Onurak modu egokian banatzea parte hartzen duten guztien artean.
• Baliabide naturalak optimizatzea eta baliabide berrerabilgarriak kontsumitzea.
• Hondakin eta igorpen mailak inguruneak xurgatzeko duen gaitasunaren azpitik mantentzea.
• Garapen jasangarria bultzatzea, teknologia egokiak erabiliz.
• Natura-eremuak zaintzea: parkeak, erreserba naturalak, etab.

3. Ekosistemen elementuak eta harremanak

3.1. Ekosistema: Faktore biotikoak eta abiotikoak

Ekosistema maila konplexuko antolaketa da. Elkarrekin bizi diren espezie ezberdinetako organismo multzoak (biozenosia edo komunitatea) eta bizi diren ingurune-markoan definitutako faktoreek (biotopoa) osatzen dute. Faktoreak honako hauek dira:

• Faktore biotikoak: Ekosistema baten osagai bizidunak dira (zuhaitzak, animaliak), baita inoiz bizia izan zutenak ere (oskolak, enborrak).
• Faktore abiotikoak: Inoiz bizirik izan ez diren osagai bizigabeak dira.

3.2. Ekosistema baten egitura trofikoa

Materia eta energia lortzeko moduaren arabera, organismoak maila trofikoetan sailkatzen dira:

1. Ekoizleak: Organismo autotrofoak (landareak).
2. Lehen mailako kontsumitzaileak: Organismo heterotrofo belarjaleak (hausnarkariak).
3. Bigarren mailako kontsumitzaileak: Organismo heterotrofo haragijaleak (felidoak).
4. Deskonposatzaileak: Materia organikoaren deskonposizioaz arduratzen direnak (onddoak).
5. Eraldatzaileak: Konposatu ezorganikoak organiko bihurtzen dituzte, zikloa itxiz (bakterioak).

Ordena honi kate trofikoa deitzen zaio, eta kate ezberdinen arteko loturak sare trofikoa osatzen du.

3.3. Espezie arteko erlazioak

• Mutualismoa eta sinbiosia: Bi espezieak irabazten dutenean. Lotura anatomikoa badago, sinbiosia da.
• Komentsalismoa eta inkilinismoa: Batak irabazi eta bestea berdin geratzen denean (elikadura bada komentsalismoa, babesa bada inkilinismoa).
• Parasitismoa: Parasitoa ostalariaren kontura bizi denean.
• Harraparitza: Harrapariak harrapakina jaten duenean.
• Ustiatzea: Espezie batek onura lortzen du bestea kaltetuz, elikagaia izan gabe ere.
• Antibiosia: Espezie batek bestea zeharka kaltetzen duenean.
• Lehiaketa: Bi espezieak galtzen ateratzen dira baliabide berengatik borrokatzean.

4. Gizakiaren eragina naturan

Gizakiak ekosistemetan sortzen dituen arazo nagusiak hauek dira:

• Ozono-geruzaren zulatzea: Izpi ultramoreek minbizia eta azaleko gaixotasunak eragiten dituzte.
• Aldaketa klimatikoa eta negutegi-efektua: Poloak urtzea eta itsasoaren maila igotzea dakar.
• Lurzoruaren azidotzea: Euri azidoak lurraren eta uraren kalitatea galtzea dakar.
• Kutsadura: Autoek, gasek eta prozesu industrialek izaki bizidunei kalte egiten diete.
• Hondakinak: Industrializazioak hondakin-kopurua handitu du; kudeaketa egokia beharrezkoa da.
• Desertizazioa: Nekazal lurrek emankortasuna galtzen dutenean gertatzen da.

5. Hezkuntzan parte hartzea

Ingurumenaren ezagutzak eta jarreren garapenak arazoei aurre egiteko aukera eman behar du. Zientziaren xedea ikasleak oinarrizko formakuntza zientifikoarekin hornitzea da, metodologia aktibo eta kooperatiboen bidez.

5.1. Ingurunea LHko curriculumean

236/2015 Dekretuaren arabera, Naturaren Zientziak arloak ingurunearen kontserbazioaren garrantzia azpimarratzen du. Helburu nagusiak gizakiaren esku-hartzea aztertzea eta natura-erlazioak identifikatzea dira.

5.2. Esku-hartze didaktikoa

1. Eraikuntza progresiboa: Ingurunea objektu multzo gisa hasi eta sistema konplexu gisa ulertu arte.
2. Hurbiltasuna: "Bizitako" ingurunetik ingurune urrunera igarotzea.
3. Ikuspegi integratua: Osagai bakunetatik sistema sozionatural konplexuetara.
4. Aldaketa ulertzea: Denboran gertatzen diren eraldaketak eta zikloak lantzea.
5. Jokabide gaitasuna: Ikaslearen ekintza-eremua zabaltzea (birziklapena, talde-lana).

6. Ondorioak

Ingurumen-hezkuntza funtsezkoa da etorkizuneko belaunaldiek planetaren jasangarritasuna berma dezaten, ezagutza zientifikoa eta konpromiso soziala uztartuz.

7. Bibliografia

• 236/2015 Dekretua, abenduaren 22koa, Lehen Hezkuntzako curriculuma zehaztu eta EAEn ezartzen duena.
• Fernández, P. (2006). La Organización de los Centros de Educación Infantil, Primaria y Secundaria. Sevilla: Mad.