Ilustrazioa eta Kant: Arrazoia, Askatasuna eta Sapere Aude

Ilustrazioaren ezaugarri nagusiak

Ilustrazioak arrazionalitate eredu berri bat sortu zuen, kritikan, esperientzian eta autonomian oinarritua. Arrazoimen mota hauek bereizten dira:

• Arrazoimen kritikoa: Aurreiritziak eta superstizioak baztertzen ditu, eta arrazoiaren mugak autokritikaren bidez zehazten ditu.
• Arrazoimen enpirikoa: Behetik gorakoa da, esperimentuetatik abiatuz ezagutza zientifikoa eraikitzeko.
• Arrazoimen autonomoa: Gidari bakarra da, tradizio edo autoritateen menderakuntzatik askatua.

Natura Kantentzat giltzarri izan zen: mundu fisikoa Newtonen lege naturalek zuzentzen dute, eta gizakiaren natura askatasunean oinarritzen da. Naturak badu gizarte-plan bat, gizakiak arrazoiaren bidez garatzen duena (kultura, artea, legea, etab.).

Askatasuna ezinbestekoa zen ilustratuentzat. Kantek askatasunaren erabilera publikoa azpimarratu zuen, kritikak koherenteak izatekotan, erreformak justifikatzeko. Garapen tekniko eta zientifikoak aurrerapen fedea zabaldu zuten, gizateriaren hobekuntzan sinetsiz.

Kant eta Ilustrazioa: Sapere Aude

Sapere aude, latinez “ausartu zaitez zure kabuz pentsatzen”, ilustrazioaren lelo nagusia da. Esaldi honek arrazoiaren autonomia eta pentsamendu askea aldarrikatzen ditu, tutoreen (autoritate edo gidarien) menderakuntzatik askatzeko gonbita eginez. Ilustratuek uste zuten heldutasuna lortzea, adingabetasuna atzean utziz, norbere kabuz pentsatzeko gaitasunaren bidez lortzen dela.

Kantek azaldu zuen sapere aude izakiari naturatik eta tutoreetatik askatzeko dei bat dela, norberaren arrazoia erabiltzen hasteko bidea. Adin nagusira heltzea, autonomian oinarritutako heldutasunera iristea da. Norbere kabuz pentsatzen duen pertsonak arrazoimenaren erabilera publikoa baliatzen du, iritzi kritikoak eta koherenteak azalduz, gizartean aurrerapenak eta aldaketa positiboak eragiteko.

Horregatik, sapere aude ez da soilik lelo bat; askatasun intelektualaren, pentsamendu kritikoaren eta gizakiaren autonomiaren bide gisa ulertzen da.

Arrazoiaren erabilera publikoa eta pribatua

Zer da ilustrazioa? Kantek galdera honi erantzuteko, arrazoia bitan banatu zuen:

• Erabilera publikoa: Askatasun osoz jarduteko gaitasuna da, gizakiaren burujabetasuna eta aurrerapena lortzeko. Baldintza nagusia askatasuna da, eta beti aske izan behar da iritziak adierazteko, baina aldaketak beti modu bateratuan bilatuz.
• Erabilera pribatua: Lanaren edo rol sozialaren esparruan mugatuta dago, orden soziala mantentzeko. Bertan askatasuna murriztu behar da, desobedientziak gizarteari kalte egin diezaiokeelako.

Kantek hainbat adibide jarri zituen:

• Armadako ofiziala: Aginduak bete behar ditu (arrazoimen pribatua), baina publikoki kritikatu ditzake.
• Herritarra: Zergak ordaindu behar ditu, baina injustiziak salatu ditzake.
• Apaiza: Elizako arauak betez, proposamen publikoak aurkez ditzake hobetzeko.