II. Errepublika eta Gerra Zibila: Historiaren Gakoak

Monarkiaren behin betiko krisia (1930–1931)

1923–1930: Primo de Riveraren diktadura militarra eta haren porrota.

1930: Dimisioa eman zuen eta Berenguerrek hartu zuen kargua (dictablanda), baina egoera ezegonkorra zen.

1929ko krisi ekonomikoa eta oposizio politikoa (errepublikarrak, sozialistak eta abertzaleak) batu ziren.

1930: Donostiako Ituna sinatu zen, errepublikarren eta sozialisten artean.

1931/04/12: Udal hauteskundeak egin ziren eta errepublikarrek garaipena lortu zuten hirietan.

1931/04/14: II. Errepublika aldarrikatu zen. Ondorioa: monarkiaren amaiera eta Alfontso XIII.aren erbesteratzea.

Biurteko errepublikar-sozialista (1931–1933)

Gobernua: Manuel Azaña (PSOE + errepublikarrak).

• Hezkuntza: 12.000 eskola publiko inguru sortu ziren; hezkuntza laikoa bultzatu eta Elizaren boterea murriztu zen.
• Militarra: Ofizialen kopurua murriztu zen, armada Errepublikari leial izan zedin.
• Lan-erreforma: 8 orduko lanaldia, greba-eskubidea eta hitzarmen kolektiboak ezarri ziren.
• Nekazaritza: Lurjabe handien aurkako nekazaritza-erreforma abiatu zen, baina motel eta gatazkatsua izan zen.

Autonomiak eta Erreakzioak

Autonomiak:

• Katalunia: Estatutua lortu zuen (1932).
• Euskadi: Prozesua atzeratu egin zen barne-gatazkengatik.

Erreakzioak:

• Eskuina eta Eliza erreformen aurka agertu ziren.
• CNT sindikatuak grebak eta altxamendu sozialak bultzatu zituen.

Ondorioa: Gizartearen polarizazioa handitu egin zen.

1931ko Konstituzioa

Ezaugarri Nagusiak

1931/12/09: Konstituzioa onartu zen.

• Estatu laikoa: Eliza eta Estatuaren arteko bereizketa.
• Sufragio unibertsala: Emakumeek botoa emateko eskubidea lortu zuten.
• Eskubide zabalak: Lana, hezkuntza eta greba-eskubidea bermatuta.
• Autonomia eskubidea: Estatu deszentralizatua definitu zen.

Agintariak: Niceto Alcalá-Zamora (Presidentea) eta Manuel Azaña (Gobernuburua).

Garrantzia: Espainiako konstituziorik progresistena izan zen.

Biurteko cedista edo eskuindarra (1933–1935)

Eskuineko Gobernuaren Itzulera

1933ko hauteskundeak: CEDA eta Lerrouxen erradikalek irabazi zuten.

Politika: Erreformak gelditu eta Elizaren zein lurjabeen boterea berreskuratu zuten.

Ezkerreko Erreakzioa eta 1934ko Iraultza

1934ko Urriko Iraultza:

• Asturias: Greba iraultzaile indartsua.
• Katalunia: Autonomiaren aldarrikapena.

Errepresioa: Armadak (Francoren zuzendaritzapean) modu bortitzean erantzun zuen.

Ondorioa: Ezkerra erradikalizatu eta Errepublika ahuldu egin zen.

Fronte Popularraren etapa (1936)

1936/02: Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi zituen (PSOE, PCE eta errepublikarrak).

CNT: Ez zen gobernuan sartu, baina ez zuen abstentziorik eskatu.

Gobernuaren Neurriak eta Giro Politikoa

Neurriak:

• Preso politikoentzako amnistia.
• Nekazaritza-erreforma berriro martxan jartzea.
• Autonomiak bultzatzea (Euskadi bidean).
• Hezkuntza-erreformari berreitea.

Giroa: Eskuinaren erradikalizazioa (Falange, monarkikoak) eta CNTren grebak zein lurren kontrolak.

Indarkeria: Uztailaren 12an teniente baten hilketa gertatu zen, eta uztailaren 13an Calvo Sotelo hil zuten.

Ondorioa: Estatu-kolpea prestatuta zegoen eta 1936ko uztailean Gerra Zibila hasi zen.

Gerraren hasiera

1936/07/17–18: Estatu-kolpe militarra eman zen. Ez zuenez arrakasta osoa izan, Gerra Zibila piztu zen.

Arrazoiak: Polarizazio politikoa, eskuinaren beldurra erreformei eta bi bandoen erradikalizazioa.

Bandoen Osaketa

• Matxinoak: Franco, Mola eta Sanjurjo buru zirela, Falange, karlistak eta monarkikoen babesarekin.
• Errepublikarrak: Gobernu legitimoa, PSOE, PCE, CNT eta nazionalismo periferikoak.

Bando nagusiak

Bando Errepublikarra

Babesa: Nazioarteko Brigadak, SESB eta Frantzia.

• Defendatzen zutena: II. Errepublika eta legezko gobernua.
• Oinarria: Langileak, nekazariak, CNT, PSOE, PCE eta nazionalismo periferikoak.
• Arazoak: Barne-zatiketak eta aginte bakar baten falta.

Bando Matxinoa

Babesa: Alemania, Italia eta Portugal.

• Defendatzen zutena: Ordena autoritarioa, Espainia bateratua, Eliza eta jabetza pribatua.
• Oinarria: Armada, Eliza eta lurjabe handiak.
• Abantaila: Aginte bakarra (Franco).

Nazioartekotzea

Errepublikarrak: SESB eta Nazioarteko Brigaden laguntza jaso zuten.

Matxinoak: Alemania eta Italiaren babes militarra izan zuten.

Ez-interbentzioa: Frantziak eta Erresuma Batuak ez esku hartzeko politika hartu zuten, eta horrek errepublikari kalte egin zion.

Ondorioa: Gerra Zibila II. Mundu Gerraren aurrekari bihurtu zen.

Gerraren faseak

1936–1937: Hasiera

• Matxinoen aurrerapena Marokotik.
• Madrilgo gudua: Matxinoek huts egin zuten hiriburua hartzean.
• Gerra luzatu egin zen.

1937–1938: Iparraldearen konkista

• Donostia, Nafarroa, Kantabria eta Asturias erori ziren.
• 1937: Gernikako bonbardaketa gertatu zen.
• Matxinoen nagusitasun militarra finkatu zen.

1938–1939: Bukaera

• Ebroko gudua: Errepublikarren behin betiko porrota.
• Kataluniaren erorketa (1939).
• 1939/04/01: Gerraren amaiera ofiziala.