II. Errepublika: 1933–1937ko politika eta gatazkak

Koalizio gobernuak aurre egin beharreko arazoak

• Urte hauetan koalizioaren gobernuak hainbat arazoi egin beharko die aurre. Bakoitza azaldu:

  • Egoera ekonomiko adversoa. Zergatik?
    1929an New Yorkeko burtsak hondoa jo zuen eta munduko depresio ekonomiko larriena etorri zen. (Akzioen balioa jetsi)

    • Gobernuak industria eta nekazaritzako soldatak igo zituen.

    • Produktibitatea ez zen igo.

      • Enpresen irabaziak murriztu ziren.

      • Industria-enpresa buruak eta lurjabe handiak ez zeuden pozik; mesfidantza gero eta handiagoa izan zen.

    • Inbertsio pribatuak izugarri jetsi ziren.

1933–1936: Eskuinekoen gobernua

Galdera-gida: Zeinek irabazi zituen 1933ko hauteskundeak? Ze arrazoiak azaltzen dute botoen aldaketa?

• Eskuineko alderdiak irabazi zuten.

- Emakumeek bozkatzeko eskubidea izan zuten eta abstentzio handia egon zen.

- Oro har, abstentzio txikia denean ezkerrekoek irabazi ohi dute; abstentzio handia denean, eskuinekoek.

- Ezker joerako alderdiak bananduta agertu ziren.

Gobernuburu berria

• Zein izan zen gobernu burua?

Alejandro Lerroux.

Erreformek izandako eragina

• Zer egin zuten aplikatutako erreformekin?

- Aurreko egitasmo erreformistak gelditu zituzten.

- Hezkuntzan pribilegioak eman zizkieten zenbait eragilei.

- Oro har, aurrerapen batzuk atzera bota ziren.

1934ko Iraultza

Ezkertiarren ustez, CEDAren gobernuan sartzea faxismoarekiko joera zela uste zuten; horrek grebak eta matxinadak ekarri zituen (sozialisten aldetik). Oso larriak izan ziren Asturiasen eta Katalunian.

Asturias

Egoera politikoa oso larri bihurtu zen. Meatzariek gizarte iraultza egitea saiatu ziren; gobernuak elite indarrak bidali zituen, Legioa eta moroak iritsi ziren Asturiara, eta 1.000 hildako eta 6.000 atxilotu inguru izan ziren.

Katalunia

Kataluniako autonomia nolabaiteko egoeran galdu zen; aldarrikatu zen Kataluniako alderdi independentea. Militarrek esku hartu zuten eta gobernu osoa kartzelan sartu zuten.

Zergatik erori zen gobernu hau 1935ean?

• Alderdi Erradikalaren inguruan ustelkeria-eskandaluak agertu ziren.

• Estraperloaren (ruleta) auzia.

• Politikari erradikal batzuek diruak bidegabe erabilitzearen kasuak.

• Gobernu barruko desadostasunak areagotu ziren.

II. Errepublika: Euskal Herriko hiru bloke politikoak

1. Hiru bloke politiko nagusiak bereiztu

• Eskuineko indarrak: Errepublikaren aurka; autonomiarik ez; monarkiaren alde; tradizionalista taldeak (karlistak).

• Erdialdea / Nazionalistak: Sistema erdian zegoen alderdia; José Antonio Aguirre eta EAJ-PNV; autonomia aldeko jarrera.

• Ezkerreko indarrak: Errepublikaren alde; autonomia gaiarekin lotutako hainbat jarrera; Indalecio Prieto bezalako buruzagiak.

Pluralismo polarizatua: alderdien ideien artean alde handiak zeuden.

Hiru autonomia estatutuaren zirriborroak

1. Lizarra (LIZARRAKOA): 1931eko irailaren 22an — Madrilen adostua. EAJ eta tradizionalisten komunio batzuk elkartu ziren. Hasieran onartua izan bazen ere, azkenean Madrilek uko egin zion, estatutuak Vaticanoarekin konkordatu egingo zuelako kezkak zeudelako.

2. Iruñakoa (IRUÑAKOA): Noiz eta nork onartu—ezaugarriak: Karlisten kontrako aurkikuntzak → 1933an Nafarroa kanpo utzi zen. Euskal udalek berretsi eta onartu zuten; CEDAren gobernuko Gorteek onartzeari uko egin zioten, eta pausuz pausu gelditu egin zen. Karlistak kontra agertu ziren, erlijioaren aueria tartean zegoelako; horregatik Nafarroa estatututik at geratu zen.

3. 1936koa: Noiz eta nork onartu—Agirre eta Prietok zirriborroa adostu zuten; Espainiako Legebiltzarrak pasatu zuen eta herritarrek bozka egin ahal izan zuten; boto-ematea 1936ko urriaren 7an izan zen. EAJ eta Fronte Popularra tartean.

Gerra Zibilaren hasiera: leunduak eta aldeak

1. Ze lurralde jarri ziren altxamenduaren alde eta zeintzuk errepublikaren alde?

Altxamenduaren alde: Nafarroa eta Araba

Errepublikaren alde: Bizkaia eta Gipuzkoa

Nazionalen sarrera Bilbon eta Alejandro Goikoetxea

1. Noiz sartu ziren nazionalak Bilbon? Zeinek agindu zuen? Nor izan zen Alejandro Goikoetxea? Zergatik izan zen ezaguna?

1937ko ekainean sartu ziren Bilbon, Dávila jeneralak aginduta.

Alejandro Goikoetxea ingeniarien burua izan zen burdin-hesiaren (burdinezko hesia) egitasmoan eta eskuindar klandestinoekin loturarik izan zuela esan zen. Traidore gisa deskribatu zuten batzuk; eskuindarrei burdin-hesiaren ahulguneak adierazi zizkien.