Idazle zaharrak

Bernart Etxepare

Nafarroa behereko Garazi herrian sortu zen lehen euskal idazle ezaguna da. Errektore izan aurretik apaiz izan zen. Emakumeez eta bestaz jakituria da eta kartzelan egona. Bere obra Linguae Vasconum Primituae lehen liburu inprimatua izan zen, 1945 Bardelen argitaratua. Sarreraz gain obrak lau zati: erlijio gaiak, amodio gaiak, bere buruari jarriak, euskararen goiesmeneko bi kantu sautrela eta kontrapas. Ez da olerkilarinosoa kontsideratzen. Herri hizkera, herrikoentzat idatzi, xumeak ulertzeko. Emakumeak ez ditu alabatzen natural osoz deskribatzen ditu maitasun harreman plazerrak bezalaxe. -Lana gutxietxia izan den arrazoiak: amodio gaiak erabiltzeko naturaltausun onartezina eta herriarentzat idazten zuelako akatxaak oihenartek kritrika zorrotza. Baina denborarekin garrantzia hartu zuen bere garaian euskararen eta poetikaren lekukotasuna ematen jakin baitzuen. 1.15silabako 4 bertxoz osatuta ahapaldi gehienak. 4/4//4/3 errimaz. 2.Hizkuntzari zarta eman(garaziko hizkuntza) 3.Erdi aroko mundua gaiekin lotu. 4.12-13 mendeko literatura probentzalarekin lotu. Hala ere ez da idazle bakartzat ulertzen ahal, idazle gehiago zauden guregana etxepare ailegatu bada ere.

Joanes Leizarraga lapurdikoa eta apaiza zen. Lehenengo apaiz katolikoa gero protestantea. Erreginaren esanetara jarri zen herritarrak erreformaren arabera hezitzeko asmotan. Hiru obra idatzi eta batera argitaratu 1571 Arroxela hirian. Obrak: Jesus krist gure jaunaren testamentu berria, kalendrera (elizako jaben egutegia) eta abc (kristau ikasbide edo droktina) testamentua hartu eta itzuli egin zuen lehenengo aldiz. Itzultze lanetan lagundu zioten eta gero berak lapurteraz jartzen zituen. Esaldi motz eta luzeen oreka egin zuen eta latinazko eredua erabili tarteka euskara sartuz. Iparraldekoentzat idazten zuen protestanteak zirelako. Teknizismoz beteta, alik eta gutxien aldatu eta gero lzuberotarrentzako hiztegi bat jartzen zuen, berak lapurdiko eta nafarroa  beherako euskalkiak erabili. Zahar kutsua du eta aditz trinkoak eta moldeak ere zaharrak ziren.

Joan Perez Lazarraga

2004an aurkitutako bere eskuizkribua aspaldi izandako aurkikuntzarik garrantzu¡itsuena da. Ezaugarriak: 102 orrialde ditu eta garai horretan idatzitako literatura originalaren erdia izateraino iritsi da. Gaiak amodiozkoak. Poesiak alanaren bi heren hartzen ditu et againerakoa artzaien inguruko abenturazko nobelak. Estilo loriko eta gortekoa du. Amodio perfektua da, idealizatua. Etxeparek ere halako amodioa erabiltzen zuen baina erralistagoa lazarragak landuagoak dira. Prosa zatiak hitz lauaz osaturiko lehenengoak. Bonapartek galduriko euskalkiak aipatu zituen. Arabako ipar ekialdeko hizkera du baina ez dire falta gipuzkuako eta nafarroa sakonako euskararen aztarrik. Ondorioak atera: 1.Euskal literatura lekukoak aspaldikoak bai prosa eta olerkian. 2.Baliteke euskal literatura lehenagotik egotea. Pentxatzen da euskaldunen artean bazagoela ongien ezagutzen zuen ama hizkuntzat baliatzen zenik. 3.Ez dirudi euskaldun analfabetoak erdaldunena baino murriagoa zenik. 4.Euskal literaturaren irudi distortsonatua 5.Latinaren eta haren segidako erromantzeen euskaldunek ere egin zuten errazakon latinak egindako ibai handiaren alde egitea errekatxoak bidaliz irekitzen baino.