Hizkuntzaren eta Irakur-Idazketaren Garapena: Gakoak eta Metodoak

1. Gaia: Komunikazioa eta Lengoaia

Komunikazioa igorleak hartzaileari, biek ezagutzen duten kodea erabiliz, mezu bat bidaltzeko ekintza da. Lengoaia, berriz, gizakiek beren pentsamendua azaltzeko eta elkarrekin komunikatzeko duten ahalmena da, zeinu sistema (ahozkoa edo grafikoa) baten bitartez gauzatzen dena. Hizkuntza giza talde bateko kideek elkarrekin komunikatzeko duten adierazpidea da, eta hizketa hitz egiteko ekintza da.

2. Komunikazioa Lengoaiaren Aurretik

Haurrak jaiotzen diren momentutik hasten dira komunikazio prozesuekin:

• Negar egitea
• Soinu desberdinak egitea
• Gorputza mugitzea
• Barre egitea

Haurren jarrera hauek (keinuak, begiradak, bokalizazioak) funtzio komunikatiboa hartzen dute, eta horiek dira komunikazioaren oinarri bihurtzen direnak, ondoren hitz eta esaldien antolaketa etorriko delarik, hau da, lengoaia.

2.1. Keinuak, Begiradak eta Bokalizazioak

• Keinuak: Helburu desberdinak lortzeko erabiltzen dira.
• Begiradak: 8-9 hilabeterekin hasten dira. Haurraren eta helduaren arteko begirada oso garrantzitsua da komunikazio intentzionalitatea ezartzeko.
• Bokalizazioak:
  • 6-8 hilabeterekin: Zizakadura funtzioan hasten dira.
  • 9-12 hilabeterekin: Komunikazio funtzioa hartzen dute.

3. Lengoaiaren Ezaugarriak eta Garapena

Lengoaia zeinu konbentzional eta arbitrarioz (hizkuntza) osatutako gizakiaren komunikazio sistema da. Gizakiari errealitatea azaltzeko, munduaren inguruko ideiak adierazteko eta norberarekin zein besteekin komunikatzeko aukera ematen dio.

3.1. Lengoaiaren Eskuratze eta Garapen Etapak

Gizakien lengoaia garatzeko, honako hauek dira beharrezkoak:

• Lengoaia erabiltzen den gizarte batean barneratuta egotea.
• Hitz egitea baimentzen duten beste gizaki batzuk egotea.
• Ikasteko motibazioa eta inteligentzia emozionala izatea.

Horrez gain, hitz egiteko espezializatuak dauden gaitasunak eta lengoaiaren atzean dauden mekanismo neuronalak (Broca eremua, Wernicke eremua, Faszikulu Arkuatea) ere garrantzitsuak dira.

3.2. Garapen Etapak

• 0-6 hilabete: Negarra (0-2 hilabete), Zizakadurak (2-6 hilabete, linguistikoak ez diren bokalizazioak).
• 6-9 hilabete: Zizakaduraren etapa (silabak ahoskatzeko gaitasuna, baina ez hizkuntza espezifikoa).
• 9-18 hilabete: Entonazio, erritmo eta itxuraz linguistikoa den hitz tonua duten ahozko produkzio sekuentzia luzeak (9-12 hilabete); lehenengo hitzak eta ulermena (12-18 hilabete).
• 18-24 hilabete: Lengoaia telegrafikoa (bi/hiru hitzeko esaldiak).
• 3-6 urte: Sistema fonologikoaren eraikitze eta eskuratzea, funtzio hitzen agerpena.

4. Hizkuntzaren Azterketa: Unitateak

4.1. Fonologia

Hizkuntza bateko soinuak, hitzak sortzeko eta elkarlotzeko arauak, azentuazioa eta ahoskatze patroiak aztertzen ditu. Hizkuntza baten soinu taldea fonemak dira.

4.2. Morfologia

Hitzen funtzio gramatikalak eta morfema (hizkuntza bateko esanahia duen unitaterik txikiena) aztertzen ditu. Morfema hauei atzizki eta aurrizkiak gehituz, hitz berriak sortzen dira eta haien forma aldatzen da (generoa, zenbakia, aditz denbora, pertsona).

4.3. Sintaxia

Esaldien barnean hitzak konbinatzea baimentzen duten arauak eta printzipioak aztertzen ditu. Arau sintaktikoek mintzatzaileari esaldi berriak sortzea eta gramatikalki egokiak ez direnak antzematea ahalbidetzen diote. Haurretan, izena+aditza+objektua hasten da, eta apurka-apurka egitura zailagoak garatzen dira.

4.4. Semantika

Hizkuntza bateko hitzen esanahia eta diskurtsoaren barnean hauen erlazioa aztertzen du. Gure garunean dugun hiztegiari egiten dio erreferentzia, modu hierarkikoan antolatua eta sare semantikoen bitartez lotua.

4.5. Pragmatika

Lengoaia pertsonen arteko komunikazio sistema bezala duen erabilera aztertzen du, ingurune eta egoeraren araberako erabilera desberdinak eta funtzioak kontuan hartuta.

2. Gaia: Irakur-Idazketa Prozesua

2.1. Irakur-Idazketarako Beharrezko Gaitasunak

Kontzientzia Fonologikoa gizakiak/haurrak/ikasleak hitzaren segmentuekin esplizituki ekintzak burutzeko duen gaitasun metakognitibo eta auto-erregulatzailea da. Hiru maila ditu:

• Ezagutza Silabikoa: Hitz bat osatzen duten silabak banatzeko, identifikatzeko edo manipulatzeko trebetasuna.
• Ezagutza Intrasilabikoa: Silaba desberdinak bere osagai diren onset (hasierako kontsonante edo kontsonante taldeak) eta errimetan banatzeko trebetasuna.
• Ezagutza Fonemikoa: Lengoaiaren unitaterik txikienak diren fonemak, banatu eta manipulatzeko trebetasun metalinguistikoa. Fonema bat kentzeko, gehitzeko edo aldatzeko gaitasuna barneratuz.

Fonemen ezagutza (ahozkoa) eta grafemen ezagutza (idatzizkoa) dira funtsezkoak. Hau landu daiteke konbinazioa, segmentazioa eta manipulazioaren bidez (ikusi-makusi, errimak, letra-soinu loturak).

Kontzientzia fonologikoaren eta irakur-idazketaren arteko harremana konplexua da, bata bestearengan eragiten baitute.

2.2. Irakurketa eta Idazketaren Garapen Etapak

Irakasleek umeek jarraitzen dituzten pausuak ezagutzea beharrezkoa da:

2.2.1. Irakurketaren Garapen Etapak

1. Etapa Logografikoa (4-5 urte): Idatzitako zeinu grafikoak soinuetan eraldatzeko gaitasuna jaso aurretik, ezagunak diren hitzak modu globalean identifikatzen dira, itxura eta inguruneaz baliatuz.
2. Etapa Alfabetikoa: Idatzizko zeinuak fonologikoki eraldatzeko gaitasuna lortzea. Grafemak fonemetan eraldatzea (irudia soinuarekin erlazionatzea). Hau ez da beti erraza izaten eta akatsak sor daitezke.
3. Etapa Ortografikoa: Hitz bat osatzen duten grafema guztiak banaka-banaka identifikatu beharrean, hainbat hitz zuzenean identifikatzea. Irakurle trebe baten ezaugarria da.

2.2.2. Idazketaren Prozesu Kognitiboak

Idazketa prozesuak hainbat fase ditu:

• Komunikazio Egoera: Gai erretorikoa (gaia, hartzailea, helburuak) eta sortzen ari den testua.
• Idazketa Eredua: Planifikazioa, idaztea (buruan sortutako testua garatzea) eta miaketa/azterketa (berrikustea, ebaluatzea).
• Epe Luzerako Memoria: Testua eraikitzeko beharrezko ezagutza multzoa (linguistikoa, soziala, kulturala).

Horretaz gain, prozesu motoreak ere kontuan hartu behar dira: letra mota, alografoa (letra bakoitza idatzi daitekeen modu desberdinak) eta grafoa (ezaugarrien tamaina, sekuentzia eta norabidea zehaztuta).

2.3. Irakurketa-Idazketa Prozesuaren Barneratzea

Prozesu hauek elkarrekin barneratzen dira, eta bakoitzak prozesu kognitibo desberdinak ditu. Zailtasunak antzemateko eta esku-hartze eraginkorra bermatzeko garrantzitsua da hauek ezagutzea.

2.3.1. Irakurketaren Prozesu Kognitiboak

• Pertzepzio Prozesamendua: Mugimendu sakadikoak eta finkapen aldiak (hitzen esanahia ulertzeko geldialdiak).
• Prozesatze Lexikoa: Letren/hizkien identifikazioa eta hitzen identifikazioa. Eredu DUAL edo «MODELO DE DOBLE RUTA» (Coltheart, 1981) bereizten da:
  • Bide Lexikoa: Hitzak memoria bisualean gordetzen diren irudikapenen bitartez irakurtzea. Hitz ezagun guztiak irakurtzea ahalbidetzen du.
  • Bide Sublexikoa: Hitzak, bere letrak soinuetan eraldatuz edo grafemak-fonemetan eraldatuz irakurtzea. Ezagutzen ez diren hitzak edo existitzen ez diren hitzak irakurtzeko balio du.
• Prozesatze Sintaktikoa: Hitzen taldekatze egokia eta haien arteko erlazioak, esaldian agertzen diren ezaugarrien bitartez (hitzen ordena, funtzio hitzak, puntuazio ikurrak).
• Prozesatze Semantikoa: Esaldiaren esanahia ezagutu eta gure ezagutzekin lotzea. Testuaren"buru irudikape" bat egitea.

3. Gaia: Irakurketa eta Idazketaren Metodoak

3.1. Metodo Sintetikoak

Hizkuntzaren elementu sinpleenetatik (grafema, silaba) abiatzen dira, hizkuntzaren egitura konplexuenak (esaldiak, testuak) ezagutzea eta erabiltzea helburu dutelarik. Esanguren deskodifikazioari garrantzi handia ematen zaio.

• Alfabetikoa: Letrak eta haien soinuak ikasiz hasten da. Gaur egun ez da gehiegi erabiltzen.
• Fonemikoa: Letrak beraien soinuen arabera ezagutzea bilatzen du (sss, fff). Grafema-fonema eraldatzeko gaitasuna beharrezkoa da.
• Silabikoa: Kontsonanteak bokaleekin lotuta barneratzen dira, silabak sortuz.

3.2. Metodo Analitikoak

Irakurketa-idazketaren ikaskuntza esanahia duen unitate linguistikoetatik (hitzak, esaldiak) abiatzen da. Hasieratik, irakurtzen den horren esanahian jartzen da arreta.

• Lexikoa: Ikasleak hainbat hitz ezagutzea bilatzen da, ondorengo ikaskuntzaren oinarri izateko. Hitz hauek irudiez lagunduta joan daitezke.
• Global Naturala: Marrazketak eta komunikazio premiaren bidez hasten da. Maisuak ikasleek esandako esaldien erakusketarekin hasten da, testuinguru naturaletan.

3.3. Metodo Eklektikoak

Metodo sintetikoak eta analitikoak uztartzen ditu. Irakurketa eta idazketa ikasteko metodo malgua da, tertulien bidez lan egitea sustatzen duena, non irakasleak eta ikasleek elkarrekin aztertzen eta komentatzen dituzten testuak.