Hizkuntzaren Aldaerak eta Ikaskuntza Ereduak: Mendiburu, Labov eta Txepetx

Maite Mendiburu: Euskararen Aldaera Motak

Hizkuntza-aldaerak lau multzo nagusitan sailka daitezke:

• Aldaera geografikoak (Euskalkiak)

  Tokian-tokian garatu ohi da hizkuntza, eremu geografiko bera duten hiztun multzo baten ahoetan. Dialektoa deitu izan zaio aldaera mota honi, eta euskararen dialektoei, euskalki.

• Aldaera estandarra (Euskara Batua)

  Hiztunek, jatorri geografiko bereko kideekin ez ezik, gizarte-esparru zabalagoetan ere baliatu behar dute hizkuntza. Horretarako eratzen da aldaera estandarra, guztion komunikazio ona ahalbidetuko duen tresna komun gisa. Euskara batua da euskararen aldaera estandarra.

• Gizarte-aldaerak

  Espazio geografiko jakin batean ez ezik, hizkuntza gizartean bizi da. Gure ahalmen ekonomikoak, lanbideak edo adinak giza multzo baten partaide bilakatzen gaitu. Kidetasun horretan garatzen dugun aldaerari gizarte-aldaera deitu dakioke. Jasandako bazterketa soziala dela eta, euskarak ez ditu oraindik gizarte-aldaerak biziki finkatu.

• Testuinguru-aldaerak (Erregistroak edo Estiloak)

  Eguneroko erabilpenean, hiztunak bere hitz egiteko modua moldatzen du, adibidez, aurrean duen solaskidearen, helburuaren edo beste faktore batzuen arabera. Halako moldaketen ondorioz sortzen dira testuinguru-aldaera deitutako kodeak. Erregistro edo estilo ere deitzen zaie aldaera hauei.

William Labov: Soziolinguistikaren Oinarrizko Ondorioak

Labovek eta haren jarraitzaileek egindako ikerketek erakutsi dute hizkuntza ez dela neutroa, baizik eta ingurune sozialak eta klase sozialak baldintzatzen dutela komunitate baten hizkera. Hizkuntza-erabilerak gizartearen barne-egiturarekin lotura zuzena du, eta gramatikaren arlo guztietan izan dezake eragina.

Laboven lanen ondorio nagusiak hauek dira:

• Jatorri sozialak jatorri geografikoak baino eragin handiagoa du hizkera moldeetan.
• Gizarte moderno eta urbanizatuetan, dialekto geografikoak ahultzen ari dira, eta, berriz, gizarte-aldaerak gero eta nabarmenagoak dira.
• Aldagarritasun soziala ez da lanbidearen araberakoa soilik. Hizkuntza-aldaerak sortzen dituzte, besteak beste, adinak, klase sozialak, mendekotasun-harremanek, hezkuntza- edo kultura-mailak eta sexuak. Horrek erakusten du hizkuntza gizarte-harremanen isla zuzena dela.

Txepetx: Hizkuntzen Ikaskuntzarako Bi Ibilbideak

Txepetxek hizkuntza-ikaskuntzan hiru faktore nagusi bereizten ditu: motibazioa, ezagutza eta erabilera. Faktore horiek elkarri lotuta daude, eta horien arteko harremanak bi ibilbide mota sortzen ditu:

1. A Ibilbidea: Ibilbide Naturala edo Primarioa (Erabilera → Ezagutza → Motibazioa)

Ibilbide hau haurtzaroan gertatzen da eta ama-hizkuntzaren ikaskuntza azaltzeko erabiltzen da. Abiapuntua erabilera da. Haurra inguruan entzuten duen hizkuntza modu espontaneoan erabiltzen hasten da, inongo azalpen formalik edo ikasketa kontzienterik gabe. Erabilera horren bidez, haurrak pixkanaka hizkuntzaren egiturak eta funtzionamendua barneratzen ditu, eta horrek bere ezagutza handitzea dakar. Ezagutza hori handitu ahala, haurraren motibazioa ere indartzen da, hizkuntza erabiltzeko segurtasun eta erraztasun handiagoa sentitzen duelako. Motibazio handiago horrek erabilera areagotzen du, eta horrela zirkulu positibo bat sortzen da, non erabilerak ezagutza eta motibazioa elikatzen dituen etengabe. Prozesu hau da, hain zuzen ere, ama-hizkuntzaren ikaskuntza tipikoena.

2. B Ibilbidea: Ibilbide Sekundarioa edo Kulturala (Motibazioa → Ezagutza → Erabilera)

Ibilbide hau normalean helduaroan edo hizkuntza bat eskolan ikasten denean gertatzen da. Kasu honetan, abiapuntua motibazioa da. Pertsonak hizkuntza ikasteko arrazoi jakin bat izaten du (lana lortzea, gizartean integratzea edo premia komunikatibo zehatz bat asetzea, adibidez). Motibazio horrek hizkuntzaren ezagutza lortzera bultzatzen du, eta ikasketa prozesu kontziente baten bidez, hiztun berriak hizkuntza horren oinarrizko egiturak eta arauak ikasten ditu. Ezagutza handitu ahala, hizkuntza erabiltzeko aukerak zabaltzen dira, eta erabilera horrek esperientzia eta segurtasuna ematen dio hiztunari. Erabilera berriek, aldi berean, motibazioa elikatzen dute, eta horrela zirkulu jarraitu bat sortzen da, non motibazioa, ezagutza eta erabilera elkarri lotuta doazen.