Hitlerrek untxi arrosa lapurtu zuenekoa: Azterketa literarioa

Liburuaren fitxa teknikoa eta paratestua

Izenburua: Cuando Hitler robó el conejo rosa
Idazlea: Judith Kerr
Ilustratzailea: Juan Ramón Alonso
Itzultzailea: María Luisa Balseiro
Argitaletxea: Alfaguara Juvenil
Adina: 12 urtetik gora

Judith Kerr egile introspektiboa da, bere esperientzia pertsonaletik idazten baitu, bera haur errefuxiatua izan baitzen. Liburua gazteentzat zuzenduta dago, baina helduek ere irakur dezakete. Paratestua irakurleari irakurketan murgiltzen laguntzen dion elementua da. Liburuaren tamainari dagokionez, azal biguna duen poltsikoko liburua da; 264 orrialde ditu.

Azalaren eta izenburuaren esanahia

Azalean egilea, ilustratzailea eta itzultzailea agertzen dira, baita izenburua eta Alfaguara Juvenil argitaletxearen anagrama ere, marka identifikatzeko. Azaleko ilustrazioak istorioaren alderdi garrantzitsu bat erakusten du: Anna (protagonista), triste eta bere panpinezko untxi arrosatik urrun. Alemaniatik ihes egitean, untxia Berlinen utzi behar izan zuen, bere haurtzaroa ere atzean utziz.

Gainera, "Cuando Hitler robó el conejo rosa" izenburua irakurtzen dugunean, neskatoa triste dagoela interpreta dezakegu, Hitlerrek untxi arrosa lapurtu diolako. Era berean, izenburuak Hitler agintean zegoen garaian kokatzen du kontakizuna, Alemanian hain zuzen ere.

Liburuaren egitura eta kanpo-elementuak

Atzeko azalak argudioaren laburpena du, istorioa liburua irakurri gabe ere ulertzea errazteko. Bertan, izenburua, egilea eta ilustratzailea ere agertzen dira. Bizkarrean (lomoan), egilearen izena, izenburua eta argitaletxea ageri dira. Letra-tamaina estandarra da, irakurtzeko egokia. Izenburuak informazioa emateaz gain, gure arreta deitzen du.

Liburuak 24 kapitulu ditu, izenbururik gabeak; «1. kapitulua», «2. kapitulua»... izenarekin agertzen dira. Hitzaurrean, Judith Kerrek liburua bere gurasoei zuzentzen diela ikus daiteke. Obra hau ez dago pertsona bakar bati zuzenduta, baizik eta egilearen esperientzia pertsonala, haur errefuxiatu gisa, ezagutu nahi duten irakurle guztientzat.

Narrazioaren egitura eta argumentua

Narrazioaren egitura kanonikoa da. Berlinen bizi den familia judu bat aurki dezakegu: Anna, Max, aita eta ama. Maila sozioekonomiko altua dute: aita idazle famatua da eta etxean langileak dituzte (lorezaina eta etxeko zaintzailea). Berlinen ondo bizi diren arren, hauteskundeak hurbiltzen direnean, beldurra diote Hitlerrek irabazteari, juduak direlako. Beraz, Suitzara joaten dira eta, hilabete batzuk barru, Frantziara.

Amaieran, hainbat arazo eta lekualdatze ondoren, Ingalaterrara mugitzen dira bizitza hobe baten bila. Amaiera ez da hasierako egoerara itzultzen, eta horrela amaiera irekia uzten da. Anakronia baten bidez, analepsi bat aurki dezakegu; kontaketa informazio-hutsuneak betetzeko erabiltzen da, baina narrazio-erritmotik deskonektatu gabe.

Narratzailea eta denboraren kudeaketa

Narratzailea modu desberdinetan aurkezten da:

• Alde batetik, hirugarren pertsona orojakilea da, ekintza eta emozio guztiak ezagutzen dituena.
• Bestetik, lehenengo pertsona erabiltzen da, protagonista narratzaile autodiegetiko gisa agertzen denean.

Hirugarren pertsonako narratzaileak funtsezko rola du, Annaren ikuspegi errugabea erabiliz erbestearen drama arintzeko, erresilientzia eta familia-unitatea azpimarratuz. Annak ez du sentitzen bere bizitza gogorra denik bere familia elkarrekin dagoen bitartean; untxi arrosa, berriz, haurtzaro galduaren sinbolo bihurtzen da.

Denboraren kudeaketan, narratzaileak hainbat baliabide erabiltzen ditu:

• Geldialdia (pausa): ingurune berrien xehetasunak deskribatzeko (adibidez, Suitzako ostatura iristean).
• Eszena: elkarrizketen bidez une garrantzitsuak erakusteko (ihesari buruzko solasaldiak edo arkatzak frantsesez erosteko eszena umoretsua).
• Laburpena: epe luzeen igarotzea bizkortzeko.
• Elipsia: interesik gabeko aldiak gainditzeko edo indarkeria-xehetasunak alde batera uzteko, gazteentzako egokia den tonua mantenduz.

Pertsonaien analisia

• Anna Kemper: Protagonista, sentikortasun handiko haur egokitzailea. Bere funtzioa istorio osoa kontatzea da. Pertsonaia borobila da, erbesteak eragindako aldaketa psikologikoengatik.
• Max: Anaia, zentzudunagoa eta familiaren egonkortasun praktikoaren arduraduna.
• Aita: Erbestearen arduraduna; bere printzipioengatik ihesa justifikatzen du.
• Ama: Familiaren zutabea, emozionalki sendoa eta antolatzailea.
• Julius osaba: Arrisku politikoen aurrean itsu dagoen pertsonaia.

Max, aita, ama eta Julius estatikoak dira, kontakizun osoan ezaugarri bera mantentzen baitute.

Espazioa eta testuinguru historikoa

Espazioa etengabe aldatzen da: Berlinetik ihes egin eta herrialdez herrialde doaz (Suitza, Paris, Londres). Garaia 1933an hasten da, Hitlerrek boterea hartu zuenean Alemanian (Hirugarren Reich-a) eta juduak gorrotatzen zituen gobernua ezarri zuenean. Giroa beldurrez bete zen eta jendea jada ez zen libre. Hortaz, aitaren kritika eta judutasuna direla eta, familiak premiaz ihes egin behar izan zuen, atzean dena utzita.

Testuen arteko harremanak eta gaitasunak

Testuak ahozko narrazioaren eragina du; protagonistaren ahotsa hurbila eta xumea da. Halaber, ikus-entzunezko baliabideak eszenak bisualki deskribatzeko erabiltzen dira, eta erritmoa ia pelikula batekoa da. Testu informatiboen eragina ere nabarmena da; aita idazle izateak tonu berezia ematen dio istorioari. Literatura-iturri klasikoak eta erbestearen tradizioa ere presente daude.

Testua guztiz ulertzeko, lau gaitasun nagusi behar dira:

1. Gaitasun generikoa: narrazio autobiografiko errealista dela ulertzea.
2. Gaitasun linguistikoa: hiztegi politiko eta historikoa ulertzea eta koherentzia jarraitzea.
3. Gaitasun literarioa: testuinguru historikoa kontuan hartuta gertakizunak aurreikustea.
4. Gaitasun intertestualitatea: liburua beste obra batzuen edo tradizio juduaren barruan kokatzea.

Intertestualitatea eta azterketa linguistikoa

Intertestualitatearen ikuspegitik, bi fenomeno nagusi ikus daitezke: imitazio serioa (gertakari errealen berreraikitzea) eta aldaketa satiriko arinak (Annak egoera politikoaren absurdoa eta ideologia totalitarioa zalantzan jartzen dituenean).

Azterketa linguistikoari dagokionez, elkarrizketa mota desberdinak aurkitzen dira:

• Elkarrizketa narratua: gurasoen edo ingurukoen mintzagaiak laburbiltzen dituena.
• Elkarrizketa ezkutua: testuan zuzenean agertzen ez den hizketaldia.
• Elkarrizketa berreraikia: familia barruko solasaldiak edo eskolako elkarrizketak.

Kohesioa denbora-markatzaile ugarien bidez mantentzen da ("gero", "orduan", "hurrengo egunean"...), istorioa modu argian gidatuz.

Ondorioak eta estiloa

Azkenik, hizkeraren ikuspegitik, liburuak idazlan komertzialen ezaugarriak ditu: elkarrizketa ugari erabiltzen ditu erritmoa arintzeko, deskribapen sinple eta adierazgarriak tartekatzen dira, eta narratzaileak bi osagai horiek lotzen ditu. Mezua argia da: errefuxiatuen egoerarekiko enpatia sortzea eta totalitarismoaren kritika egitea.