Historia da música: Antigüidade, Grecia, Roma e Idade Media — evolución e características

A música na Antigüidade

Desde a Antigüidade, o home acompañouse coa música; por iso, os primeiros instrumentos musicais deberían ser as palmas das mans, coas que se podían crear acompañamentos rítmicos. As orixes da música están emparentadas con outras actividades do ser humano, como a danza, a poesía, a relixión, a caza, a colleita… As mitoloxías dos pobos máis antigos consideraban a música como un ben de orixe divina; por tanto, a música estaría ligada á relixión, pero tamén ao ámbito mundano que rodea ao home, porque estaba moi vinculada ás funcións da vida humana. ¿Desde cando hai música?

Para os pobos mesopotámicos, desde o ano 4.000 a. C. ata o 331 a. C. (conquista de Alexandre Magno), a música gozaba de grande importancia. Os músicos, profesionais ou non, eran as persoas máis respectadas tras reis e sacerdotes. Para os exipcios, cuxo imperio se mantivo desde o ano 3.000 a. C. ata o 332 a. C. (conquista de Alexandre Magno), a música formaba parte de todos os aspectos da vida: estaba presente en cerimonias relixiosas e militares. Para os hebreos, cuxa civilización comeza arredor do ano 1.700 a. C., a música era importantísima tanto no ámbito relixioso como no profano. Non cabe dúbida de que, a partir da expansión do cristianismo (s. I d. C.), a música relixiosa hebrea estableceu as bases da música cristiá primitiva.

A música en Grecia

Berce da música occidental, a antiga Grecia sempre foi unha autoridade no conxunto de saberes. En Grecia, a música era unha arte de elevado rango; era tan estimable que non podía estar regulada polos propios músicos senón pola política e o goberno, xa que non era unha cuestión privada, senón un asunto público que influía no ánimo dos cidadáns. É dicir, a música tiña o poder de conmover a alma (ethos) dos cidadáns, que á súa vez son a alma da Polis (cidades-estado).

Fontes da música grega

Entendemos por fontes os documentos e testemuñas que reflicten calquera elemento relacionado co feito musical e que fan presuponer aos investigadores a importancia, maior ou menor, da música ou doutras artes nunha civilización.

A Mitoloxía

A mitoloxía da contorna grega dá conta da importancia da música desde tempos remotos: deuses como Apolo (que tocaba a lira e era o corifeo das musas), Dionisio (deus da danza, do teatro e do viño) e figuras heroicas como Orfeo (que non era deus, senón heroe, e era capaz de aplacar as feras coa súa lira).

A Literatura

Grazas a Obras como A Ilíada e A Odisea sabemos que as letras e a música formaban unha unidade: existía unha íntima unión entre poesía e música.

Tratados científicos, teóricos e filosóficos

Filósofos como Pitágoras (s. VI a. C.), Damón (s. V a. C.), Platón e Aristóteles (s. IV a. C.) reflexionaron sobre o fenómeno musical e foron piares da cultura grega. Un trazo destacable da música na sociedade grega era a súa importancia na educación dos mozos. Convencidos do poder da música para influír no comportamento humano, filósofos e políticos encargáronse de vixiar e lexislar coidadosamente as "harmonías" que podían ser beneficiosas ou prexudiciais.

Periodización da música en Grecia

• Época homérica: s. XI–VIII a. C.
• Período arcaico: s. VIII–VI a. C.
• Período clásico: s. V–IV a. C.

Características da música grega: notación, modos e instrumentos

O termo “música” non designaba só a arte dos sons; estaba indisolublemente unida á poesía e á danza. Esta unión de son, palabra e xesto era sen dúbida a mellor forma de garantir unha difusión xeneralizada nunha arte de transmisión oral. A música grega era de textura monódica (cantos corais a unha soa voz). Os instrumentos acompañaban ás voces imitándoas, é dicir, tocaban o mesmo que se cantaba, aínda que se podían introducir pequenos adornos. Este tipo de acompañamento coñécese como heterofonía, práctica moi frecuente na música popular.

A orixe do sistema musical grego estaba baseada nas catro cordas da lira, cuxos sons dan lugar ao tetracordo (catro cordas) e que é a célula base sobre a que se constrúen os modos gregos (para nós, escalas ou maneiras de organizar e ordenar os sons). Os modos gregos son descendentes e non utilizan alteracións para manter a distribución fixa de semitonos. Cada modo recibía un nome distinto en función da nota pola que comezase. A distribución dos semitonos nas escalas ou modos provocaba un ethos ou sentimento diferente (o poder da música para conmovernos). Utilizaban letras para designar os sons; por tanto, a notación era alfabética.

• O ritmo musical estaba unido á métrica da poesía: non empregaban figuras rítmicas modernas senón combinacións de sons longos e curtos segundo as sílabas dos versos.
• Os instrumentos máis utilizados polos gregos foron a lira (de corda pulsada) e o aulós (espécie de frauta). Tamén utilizaron instrumentos de pequena percusión como os crótalos e instrumentos de vento como a salpinx.

Os romanos (Imperio romano, s. I a. C. – ano 476 d. C.)

Os romanos copiaron moito dos gregos: instrumentos, notación, teoría musical e formas de composición, adaptándoas ás súas necesidades. A música utilizábase para amenizar actos oficiais (locais ou imperiais) e espectáculos públicos (loitas de gladiadores, carreiras de cuadrigas, etc.). Estaba presente en todo tipo de festas, tanto populares como privadas; tamén formaba parte das cerimonias relixiosas e do culto aos deuses. Había unha estreita unión entre o teatro e a música: daban moita importancia á danza e aos coros, símbolos da grandeza do Imperio.

Existían “músicos rueiros”, considerados antecesores dos xoglares medievais, que se gañaban a vida cantando, tocando e facendo xogos acrobáticos e malabares.

A música na Idade Media

1. Introdución — A Idade Media esténdese desde a caída do Imperio Romano no s. V ata o s. XV: dez séculos nos que a música e o resto das artes estiveron en gran medida en mans da Igrexa. Será nos mosteiros e nas catedrais onde se desenvolverá a música relixiosa; aínda que non sempre recollida nas fontes, durante eses séculos tamén existiu a música profana e popular.

Acontecementos históricos importantes

• Ano 476: caída do Imperio Romano.
• Ano 711: os musulmáns comezan a conquista da Península Ibérica.
• Ano 1096–1099: Primeira Cruzada. As Cruzadas foron unha serie de campañas militares durante a Idade Media en Europa contra os musulmáns do Medio Oriente que controlaban Xerusalén, o lugar máis santo para os cristiáns.

O canto gregoriano

Cando falamos de canto gregoriano referímonos aos cantos litúrxicos romanos conservados durante a Idade Media. A tradición atribúe ao papa Gregorio I o Grande a paternidade doutros compendios e organizacións dos cantos, aínda que a recompilación e o mantemento das tradicións musicais durante a Idade Media foron labor de distintos papas e comunidades. O gregoriano nace para rezar, e é difícil sinalar con precisión a súa orixe; sábese que os cristiáns perseguidos polos romanos xa cantaban escondidos nas catacumbas (s. I–s. II d. C.). Ata o ano 313 a relixión cristiá era considerada unha seita maligna; foi nese ano cando o emperador Constantino outorgou liberdade relixiosa aos cidadáns do Imperio. A finais do s. IV, o emperador Teodosio converteu o cristianismo en relixión oficial do Imperio.

Características do canto gregoriano

• Cántase en latín.
• A súa función principal é destacar a palabra de Deus.
• É de textura monódica, é dicir, unha soa liña melódica interpretada por un coro de voces masculinas a cappella (sen acompañamento instrumental).
• O ritmo musical é libre, debido a que naquela época non se empregaban compases tal como os entendemos hoxe.
• A melodía dos cantos é de ámbito reducido.
• Segundo a relación melodía–texto poden distinguirse tres estilos: estilo silábico (nota por sílaba), estilo neumatizado e estilo melismático.
• Modalidade: o canto gregoriano utiliza un sistema de oito modos (escalas modais) derivadas dos modos gregos e que marcan distribucións diferentes de tons e semitonos segundo a nota inicial de cada modo.
• Notación: a notación do canto gregoriano é cadrada. Esta notación desenvolveuse especificamente para o canto gregoriano, aínda que non naceu tal e como hoxe a coñecemos; foi evolucionando co tempo.

A monodía profana: trobadores, troveros e minnesingers

A música profana desenvolveuse de maneira paralela á relixiosa. As cancións profanas na Idade Media podían ter o texto en latín ou na lingua vernácula. Unha das coleccións máis antigas e conservadas é o famoso Carmina Burana, que contén cancións en latín con temáticas diversas (amor, xogo, bebida, blasfemias…).

Os termos trobador e trovero significan “inventores”, “os que atopan”; a súa diferenza fundamental é a lingua na que cantan. Os trobadores eran poetas e músicos xeralmente de orixe nobre: compoñían as súas cancións en lingua vernácula e nas súas composicións enxalzan os ideais do amor cortés e o espírito cabaleiresco dos heroes das Cruzadas. Os trobadores cantaban na lingua de Oc; a súa orixe é Aquitania. Algúns trobadores famosos foron Guilherme IX de Aquitania, Marcabrú ou Cercamon. Os troveros cantaban en lingua de Oil; entre os máis coñecidos están Ricardo Corazón de León e Adán de Achat. Na zona do actual Alemaña xurdiron os minnesingers (de minne = amor, singer = cantor); a súa arte estivo moi influída polos franceses. A música de trobadores, troveros e minnesingers é de textura monódica con acompañamento instrumental moi sinxelo. A música dos trobadores era difundida polos xoglares.

A música profana en España

A influencia de trobadores e troveros alcanzou a Península a través do Camiño de Santiago. Entre as primeiras manifestacións de canción profana en España destacan as Sete Cancións de Amor de Martín Codax e as Cantigas de Afonso X o Sabio. O repertorio profano español da Idade Media presenta tamén unha notable influencia da música árabe ou andalusí (o zéjel ten parentesco con xéneros hispánicos e as jarchas).

Consérvanse uns 2 000 poemas escritos en lingua galaicoportuguesa; unhas 400 pertencen ao corpus das Cantigas de Santa María atribuídas a Afonso X o Sabio. A importancia das Cantigas de Santa María radica en:

• Unidade temática: están escritas para enxalzar as virtudes da Virxe (naquel tempo había unha devoción especial pola Virxe).
• Unidade formal e poético-musical: utilizan estruturas de estrofas e levan repeticións e ritornelos.
• Estilo melódico moi simple e sinxelo.
• Uso por primeira vez de notación musical en contextos peninsulares.
• Representan o mellor códice de organoloxía medieval, xa que os códices onde están conservadas (Madrid, Florencia e El Escorial) están espléndidamente miniados.

Os comezos da polifonía: polifonía primitiva, Ars Antiqua e Ars Nova

Polifonía primitiva

A finais do s. IX aparece na música occidental a polifonía (varias voces simultáneas). A polifonía nace co fin de embelecer o canto gregoriano. Os primeiros exemplos de formas da polifonía máis primitiva son:

• Organum: consiste en engadir unha voz paralela á distancia de 4ª ou 5ª por riba ou por baixo dunha voz principal preexistente (o canto gregoriano). O organum podía ter tres e catro voces segundo se engadan voces adicionais á voz principal.
• Discantus: xorde no s. XI practicando movementos contrarios das voces.
• Conductus: é polifonía de nova creación, sen canto preexistente como base.

O organum podía ter tres e catro voces, segundo se engadan voces á voz principal. O organum podía ter tres e catro voces, segundo engádanse á voz principal 3 ou 4 voces.

Ars Antiqua (s. XII–XIII)

A música abandona o ritmo libre do canto gregoriano e comeza a medirse debido á necesidade de facer concordar as voces da polifonía. Para medir as duracions dos sons recórrese á antiga rítmica dos gregos. O centro musical máis importante é a chamada Escola de Notre-Dame e os compositores salientables desta época foron Leonín e Perotín.

Ars Nova (s. XIV)

No último período da Idade Media prolóngase a búsqueda dunha música máis próxima ao home, xa que nace unha sociedade máis urbana que se distancia do teocentrismo medieval. A música popular e profana gaña terreo respecto da música relixiosa. Un dos músicos máis importantes desta época é Francesco Landini.