A Historia da Lingua Galega: Do Galego-Portugués ao Rexurdimento Literario

O Rexurdimento Galego: Recuperación da Lingua Culta (1853-1880)

O Rexurdimento comeza simbolicamente en 1853 con A gaita gallega de Xosé Manuel Pintos, pero o verdadeiro salto dáse en 1863 con Cantares gallegos de Rosalía de Castro.

• É a recuperación do galego como lingua culta, tras séculos de abandono.
• Este movemento non foi só literario, senón que está ligado ao contexto social, político e económico de Galicia no século XIX.
• Os escritores do Rexurdimento eran conscientes do seu papel, tiñan un forte sentimento patriótico e querían defender Galicia.
• Nas súas obras denuncian a miseria dos labregos, critican a inxustiza social e loitan por unha sociedade máis xusta e humana.

Contexto Social e Avances do Rexurdimento

• Xorden críticas ao sistema político da Restauración, e con iso nace o rexionalismo.
• Comeza a idea de que Galicia é unha rexión ou nacionalidade que merece ter autonomía política.
• Nas obras hai denuncia da emigración e das súas causas, así como da explotación dos campesiños, obrigados a pagar foros, rendas e tributos.

Avances Importantes do Galeguismo

• Aparecen as primeiras gramáticas da lingua galega.
• Hai máis presenza do galeguismo na prensa.
• Os primeiros galeguistas fundan a Liga Galega, que impulsa o interese pola historia e orixes de Galicia.
• Publícanse obras integramente en galego, como A Tía Catuxa.

Cantares Gallegos (Rosalía de Castro, 1863)

• É o primeiro libro moderno escrito integramente en galego. Publicado en 1863, coincidindo co inicio do Rexurdimento.
• Marca o inicio da literatura galega contemporánea. Rosalía vai compoñendo cantigas ou coplas populares, ata formar un total de 32 poemas.
• Emprega refráns, ditos, expresións típicas e formas populares: é un verdadeiro volume de poesía folk.
• A obra ten unha estrutura circular: comeza e remata con poemas dedicados á "meniña gaiteira", que representa a voz poética feminina e popular galega.

Orixe e Evolución Histórica da Lingua Galega

O Galego-Portugués, Galego e Portugués

Orixe común: No século IX-XIII existía unha mesma lingua chamada galego-portugués. Usábase tanto en Galicia como en Portugal, e tamén na poesía medieval (as cantigas).

Separación do Galego e Portugués

• A partir do século XIII, Portugal independízase politicamente.
• Desenvolve o portugués como lingua nacional e oficial.
• Mentres, en Galicia comeza o proceso de castelanización.

A Castelanización en Galicia e a Expansión Portuguesa

• Desde o século XV, o castelán empeza a ocupar os ámbitos formais: xustiza, administración, ensino...
• O galego queda reducido ao uso oral e familiar, sobre todo no rural. Comeza un proceso de marginalización e dependencia cultural respecto ao castelán.
• No século XV e XVI, Portugal expándese por África, Asia e América. O portugués faise lingua internacional, mentres o galego segue reprimido en Galicia.

Consecuencias da Diverxencia Lingüística

• O galego non puido conformar unha cultura propia oficial, como si o fixo o portugués.
• Mantívose vivo grazas ao uso oral, pero con moitas interferencias do castelán.
• Aparecen variedades dialectais e diferenzas locais.

A Etapa do Galego Medio: Os Séculos Escuros (Séculos XVI-XVIII)

Retroceso do idioma na administración. Non hai mecenas nin unha corte prestixiosa. Período de escurecemento da nosa literatura. O galego mantívose como lingua (oral) maioritaria de Galicia.

Non será ata os ss. XIX e XX, coa escola pública, os medios de comunicación e o triunfo do estado liberal, que o castelán se irá introducindo progresivamente nas capas medias e populares.

Literatura Culta e Popularizante

• Literatura Culta: Textos líricos e textos teatrais (exemplo: Entremés famoso sobre a pesca no río Miño, sobre os enfrontamentos, con final feliz, entre os habitantes do Río Miño polos dereitos de pesca).
• Literatura Popularizante: Vilancico galego (composicións en verso, musicadas e de aire popular) e Romances e cancións (exemplo: Pranto da Frouseira, de autor anónimo).

A Ilustración Galega (Século XVIII)

A Ilustración sitúase a medio camiño entre os Séculos Escuros e o Rexurdimento. Non aumentan moito os textos redactados en galego, pero aparecen sociedades interesadas en estudar a realidade de Galicia.

Comeza a falarse da historia de Galicia e das orixes do galego. Este interese pola redignificación da nosa cultura culminará cos autores do Rexurdimento. Ilustrados destacados: Cura de Fruíme, Padre Feixoo e Padre Sarmiento.

Obxectivos dos Ilustrados

Superar o estado de atraso económico, social e cultural en que se encontraba Galicia.

• Ensino en galego.
• Emprego da lingua galega pola Igrexa.
• Estudos sobre as orixes do noso idioma.
• Ensino da lingua galega.

Os Precursores do Rexurdimento e Eventos Clave

• Francisco Añón (1812–1878): O poeta máis destacado dos precursores.

  • Participou nos Xogos Florais da Coruña (1861) cun himno a Galicia ("A Galicia") que recibiu un accésit.
  • Nunca publicou un libro en vida, pero foi moi popular entre os seus contemporáneos.

• Alberto Camino (1820–1861): Destacou por poemas líricos como O desconsolo e Nai chorosa, de ton amoroso e elexíaco.

• Xoán Manuel Pintos (1811–1876):

  • En 1853 publicou A gaita gallega, primeiro libro en galego do século XIX.
  • Obra didáctica, con poemas, prosas, vocabularios e defensa do galego.
  • Inspirado por Martín Sarmiento, describe costumes, lingua e realidade de Galicia.

• Xogos Florais da Coruña (1861):

  • Evento literario clave que impulsa o galego como lingua culta.
  • Deu lugar á publicación do Álbum de la Caridad (1862), con 40 poemas en galego de autores como Rosalía de Castro, Añón, Pintos, Pondal...
  • Algúns poemas de Rosalía pasarían despois a Cantares gallegos (1863).

Follas Novas (Rosalía de Castro, 1880)

• É o segundo libro de poesía en galego de Rosalía (despois de Cantares gallegos, 1863).
• Publicado en 1880.
• Comeza cunha dedicatoria e un prólogo, onde Rosalía mostra a súa solidariedade co pobo galego, especialmente coas mulleres humildes e sufridoras.
• A autora interioriza a dor e os sufrimentos alleos, facéndoos seus.
• Componse de 5 libros e contén un total de 136 poemas.

Estrutura de Follas Novas (5 Libros)

1. Vaguedás
2. Do íntimo
3. Varia
4. Da terra
5. As viúvas dos vivos e as viúvas dos mortos